Egzamin sędziowski wymaga zmian? Absolwenci KSSiP i aplikanci piszą do RPO
Stowarzyszenie Absolwentów i Aplikantów KSSiP Votum przesłało Rzecznikowi Praw Obywatelskich swoje stanowisko w sprawie przebiegu egzaminu sędziowskiego i prokuratorskiego. Chodzi o tegoroczny egzamin, ale, jak wskazano, problem nie jest nowy, a postulaty legislacyjne Stowarzyszenie zgłaszało już rok temu. Jak przypomina, chodzi m.in. o brak rejestracji przebiegu części ustnej egzaminu, brak uzasadnienia oceny i brak drogi odwoławczej (w tym brak drogi sądowej).
W czerwcu br. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że wpływają do niego wnioski aplikantów sędziowskich, którzy skarżą się na zachowania niektórych egzaminatorów w trakcie części ustnej egzaminu sędziowskiego. Wskazują na rzekomą nierzetelność egzaminatorów, którzy mieli odmawiać przyznawania punktów za poprawne odpowiedzi, brak profesjonalizmu i kultury osobistej, przejawiający się w niestosownych komentarzach, np. na temat wyglądu aplikantów czy aplikantek.
W tym roku, przypomnijmy, z 265 osób, które podeszły do egzaminu pisemnego, 241 zostało dopuszczonych do egzaminu ustnego (egzaminy ustne przeprowadzane były w marcu), a 213 zdało. Prawo.pl opisywało m.in. zastrzeżenia do drugiego z egzaminów, prokuratorskiego. Podeszło do niego 139 osób. Jak wynika ze statystyk KSSiP, część pisemną zdało 126, a przez egzamin ustny przeszły 102 osoby; zdawalność wyniosła więc 73,38 proc. Ale aplikanci prokuratorscy wskazywali, że tegoroczny egzamin obnażył poważne mankamenty systemu, które, w ich ocenie, podważają jego rzetelność, przejrzystość i sprawiedliwość. Jak wyjaśniali, problemem jest m.in. skład komisji egzaminacyjnej, a konkretnie to, że egzaminatorami nie są wykładowcy KSSiP ani osoby związane ze szkołą, lecz prokuratorzy z różnych jednostek w kraju, którzy, jak piszą, „nie mają wiedzy o programie nauczania, konspektach zajęć ani metodologii pracy, którą przez lata im wpajano".
Czytaj: Egzamin prokuratorski do zmiany? Aplikanci chcą większej transparentności i odwołania>>
Oblany egzamin sędziowski? Od kwietnia możliwe dwie poprawki>>
Aplikanci sędziowscy skarżą się RPO na egzaminatorów na egzaminie sędziowskim>>
Łaska egzaminatorów zależna od pory dnia?
W piśmie do RPO Stowarzyszenie Absolwentów i Aplikantów KSSiP Votum podkreśla, że sygnały zgłaszane do Rzecznika są mu znane, mają charakter powtarzalny i dotyczą także, choć niewyłącznie, członków Stowarzyszenia podchodzących do egzaminów prokuratorskiego i sędziowskiego.
Do Stowarzyszenia docierały informacje dotyczące przede wszystkim zróżnicowania surowości oceniania przez różnych egzaminatorów, w tym w zależności od pory dnia i kolejności zdawania, braku uzasadniania oceny części ustnej egzaminu oraz niedopuszczalnych zachowań egzaminatorów w stosunku do aplikantów polegających na niestosownych komentarzach. Należy jednocześnie podkreślić, że skali tych zjawisk nie da się rzetelnie ustalić, co jest jednak bezpośrednią konsekwencją obowiązującego stanu prawnego, na co Stowarzyszenie konsekwentnie zwraca uwagę. Wynika to przede wszystkim z faktu, że przebieg części ustnej egzaminu nie jest rejestrowany. Ocena części ustnej nie wymaga uzasadnienia i nie istnieje ścieżka odwoławcza od negatywnego wyniku egzaminu. W takim stanie rzeczy nie sposób odróżnić skargi bezzasadnej, motywowanej wyłącznie niezadowoleniem z wyniku, od skargi zasadnej. Brak jest bowiem jakiegokolwiek materiału, w oparciu o który weryfikacja mogłaby zostać przeprowadzona - podkreślono.
Polecamy w LEX: Wykorzystanie narzędzi opartych o sztuczną inteligencję w pracy sędziego, asystenta sędziego i referendarza sądowego >
Jak dodano, dlatego argumenty o „nielicznym charakterze skarg” nie mogą być odczytywane jako przesłanka przemawiająca przeciwko konieczności przeprowadzenia systemowych zmian legislacyjnych.
Przeciwnie, niewielka liczba skarg jest w znacznej mierze funkcją braku uregulowanej procedury skargowej. Aplikanci mają świadomość, że wniesienie skargi nie doprowadzi do zmiany wyniku, gdyż nie istnieje organ władny go zweryfikować. Skargi kierowane do Rzecznika Praw Obywatelskich, Ministerstwa Sprawiedliwości i KSSiP należy zatem traktować nie jako miarę skali zjawiska, lecz jako jego najbardziej widoczny wycinek, tj. sygnał, że problem istnieje, przy jednoczesnym braku instrumentów pozwalających określić, jak jest rozległy - zaznacza Votum.
Zobacz w LEX: Informatyzacja postępowania cywilnego – pierwsze doświadczenia i pułapki nowelizacji KPC >
Jakie zmiany potrzebne? Po pierwsze, tryb odwoławczy
Stowarzyszenie wskazuje też na zmiany, które w jego ocenie powinny zostać przeprowadzone.
Istotą problemu są regulacje dotyczące organizacji i przebiegu egzaminu sędziowskiego i prokuratorskiego, w których arbitralna ocena jest z założenia niekontrolowalna. Brak rejestracji przebiegu części ustnej egzaminu, brak uzasadnienia oceny i brak drogi odwoławczej (w tym brak drogi sądowej) w połączeniu z limitem podejść tworzą system, w którym ewentualny błąd lub nadużycie egzaminatora definitywnie zamyka drogę do zawodu asesora sądowego lub asesora prokuratury, bez możliwości jakiejkolwiek weryfikacji - zaznaczono.
Czytaj też w LEX: Przewodnik po zmianach w doręczeniach pism (PISP, e-Doręczenia, doręczenia tradycyjne) dla profesjonalnych pełnomocników >
Jak dodano, jest to niezgodne z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.
Podkreślić przy tym należy, że art. 77 ust. 2 Konstytucji odnosi się nie tylko do sytuacji, w których droga sądowa jest wyłączona wyraźnym przepisem, lecz także do tych, w których ustawodawca jej nie przewidział (por. M. Florczak-Wątor, Prawo do sądu jako prawo jednostki i jako gwarancja horyzontalnego działania praw i wolności, Przegląd Prawa Konstytucyjnego 2016/3, s. 54-55). Rozwiązanie to jest przy tym ewenementem na tle innych egzaminów zawodowych. Od wyniku egzaminu adwokackiego i radcowskiego przysługuje odwołanie do komisji II stopnia, a następnie skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Brak jest jakichkolwiek względów uzasadniających odmienne ukształtowanie sytuacji aplikantów KSSiP - wskazano.
Promptowanie, czyli sztuka zadawania trafnych pytań przez prawników - zobacz w LEX >
Stowarzyszenie postuluje więc:
- wprowadzenie odwoławczej komisji egzaminacyjnej przy Ministrze Sprawiedliwości oraz skargi do sądu administracyjnego jako rozwiązania wzorowanego na modelu funkcjonującym przy egzaminach adwokackim i radcowskim;
- rejestrację przebiegu części ustnej egzaminu. Jak zaznacza, bez utrwalenia obrazu i dźwięku organ odwoławczy nie dysponowałby materiałem pozwalającym na ponowną ocenę odpowiedzi.
Rejestracja pełni przy tym funkcję prewencyjną: znaczna część zachowań opisanych w piśmie Rzecznika (komentarzy niestosownych, naruszających godność zdających) w warunkach utrwalania przebiegu egzaminu po prostu by nie zaistniała - dodano.
Czytaj też w LEX: Instytucja asesora sądowego w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości – czy istnieje potrzeba reformy jej statusu ustrojowego? >
Ponadto w ocenie Votum powinny zostać wprowadzone kryteria oceniania. - Postulujemy uzupełnienie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 4 grudnia 2017 roku w sprawie przeprowadzania egzaminu sędziowskiego i prokuratorskiego o ramowe kryteria punktowania odpowiedzi ustnych oraz o obowiązek sporządzania zwięzłego uzasadnienia oceny - podsumowano.
Oblany egzamin sędziowski? Od kwietnia możliwe dwie poprawki
Przypomnijmy, że od kwietnia aplikanci mogą trzy razy podchodzić do egzaminu sędziowskiego. Ci, którym noga powinęła się już dwa razy, mają „na poprawkę” pięć lat od ukończenia aplikacji sędziowskiej. Dotyczy to także egzaminów prokuratorskich. Dodatkowo absolwenci obu aplikacji, którzy nie zdali dwukrotnie egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego w latach 2013-2025, będą mogli podejść do egzaminów jeszcze raz w ciągu pięciu lat od wejścia w życie nowelizacji.
Czytaj też w LEX: Dopuszczalność sądowej kontroli aktu powołania na urząd sędziego. Uwagi na tle prawa francuskiego i polskiego >
Czytaj: Kożuchowska-Warywoda: Nie ma merytorycznych przesłanek uzasadniających brak nominacji asesorskich>>
