Kary za przedawnione podatki coraz bliżej

Fiskus będzie mógł karać podatników nawet po upływie terminu przedawnienia. W zamian nie będzie już wszczynać postępowań podatkowych tylko w celu zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Przeciw planowanym zmianom przepisów protestują zarówno prawnicy, jak i organizacje przedsiębiorców. Oznacza to bowiem możliwość nakładania kar nawet po 10 czy 20 latach. Jednak Ministerstwo Finansów twierdzi w najnowszym stanowisku, że jest to "spójne i zgodne systemowo rozwiązanie".

Chodzi o projekt nowelizacji Ordynacji podatkowej i innych ustaw, który trafił już do Sejmu (druk sejmowy nr 2287, UD196). Zawiera on zmiany oczekiwane przez podatników, jak m.in. koniec opisywanej wielokrotnie na łamach Prawo.pl praktyki wszczynania postępowań przygotowawczych jedynie w celu przerwania biegu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Projekt zakłada uchylenie art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji podatkowej. Zgodnie z tym przepisem wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe (i zawiadomienie o tym podatnika) prowadzi do zawieszenia biegu terminu przedawnienia obowiązania podatkowego.

Jednocześnie jednak planowane jest uchylenie art. 44 par. 2 kodeksu karnego skarbowego, zgodnie z którym karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wówczas, gdy nastąpiło przedawnienie tej należności.

Zmiany mają wejść w życie już w październiku 2026 r.

MF planuje kompleksowe rozwiązania

- Ministerstwo Finansów zaproponowało kompleksowe rozwiązanie polegające na zmianach w zakresie prawa podatkowego połączone ze zmianami w prawie karnym skarbowym. Zrezygnowano z rozwiązań niepełnych na rzecz spójnego i zgodnego systemowo rozwiązania - napisał wiceminister finansów Jarosław Neneman w odpowiedzi na interpelację poselską nr 15177. 

Według niego, uchylenie art. 44 par. 2 k.k.s. pozwoli uniknąć sytuacji, w której po likwidacji art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji podatkowej doszłoby do skrócenia okresu karalności najpoważniejszych przestępstw skarbowych. Podstawowy termin przedawnienia zobowiązania podatkowego wynosi 5 lat, natomiast przestępstw o wysokiej szkodliwości społecznej – 10 lat. 

- Zachowanie tego terminu umożliwi prowadzenie i zakończenie postępowań przygotowawczych oraz doprowadzenie do skazania sprawców poważnych przestępstw skarbowych (szczególnie w sprawach, w których w postępowaniach karnych zgromadzono obszerny materiał dowodowy dotyczący np. karuzel podatkowych) - wyjaśnia wiceminister Neneman.

Jego zdaniem, celem ustawodawcy jest rozdzielenie przedawnienia zobowiązania podatkowego od przedawnienia karalności przestępstwa skarbowego. Po zmianach przedawnienie zobowiązania nie będzie automatycznie wpływać na możliwość ścigania sprawców. Obecnie podobna zasada obowiązuje już w przypadku przestępstw skarbowych, które nie powodują bezpośredniego uszczuplenia należności publicznoprawnej (np. posługiwanie się nierzetelnymi fakturami, nierzetelne prowadzenie ksiąg) a powiązanych z rozliczeniami podatkowymi. Podobnie w przypadku tzw. przestępstw fakturowych z art. 270a, 271a czy 277a kodeksu karnego. 

Samorządy i organizacje krytykują zmiany

Proponowane przez resort rozwiązania krytykują m.in. Naczelna Rada Adwokacka, Krajowa Rada Doradców Podatkowych i Konfederacja Lewiatan.

Według Konfederacji Lewiatan, uchylenie art. 44 par. 2 k.k.s., to rozwiązanie jest wadliwe merytorycznie i niekonstytucyjne. Prowadziłoby to do sytuacji, w której podatnicy byliby zobligowani do zapłaty przedawnionych należności publicznoprawnych w ramach postępowania karnego skarbowego. - Zmiany w ordynacji podatkowej muszą wzmacniać pewność prawa, a nie ją osłabiać. Apelujemy o tworzenie przepisów, które będą usprawniać system podatkowy kompleksowo, a nie wybiórczo oraz mnożyć ryzyka i obowiązki dla przedsiębiorców - mówi Anna Słomińska–Wernik, ekspertka Lewiatana.

Krajowa Rada Doradców Podatkowych zwraca uwagę, że przedawnienie karalności przestępstwa nie będzie następowało wraz z przedawnieniem zobowiązania podatkowego. Może to potencjalnie doprowadzić w przyszłości do sytuacji, w której akt oskarżenia będzie niejako „zastępował” decyzję podatkową, która nie będzie już możliwa do wydania z uwagi na upływ terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.  

Jakub Warnieło, doradca podatkowy, szef zespołu postępowań podatkowych i sądowych MDDP, wyjaśnia, że projekt przewiduje też zmianę idącą jeszcze dalej. Chodzi o wprowadzenie nowego art. 15 par. 1a k.k.s., zgodnie z którym, pomimo przedawnienia należności publicznoprawnej związanej z przestępstwem lub wykroczeniem skarbowym, sprawca czynu zabronionego będzie miał obowiązek uiszczenia równowartości pieniężnej tej należności.

- Na podstawie nowego art. 15 par. 1a k.k.s., zobowiązanie podatkowe – mimo że już przedawnione – w praktyce nadal będzie mogło być egzekwowane, ponieważ do tego de facto sprowadza się wprowadzony obowiązek „uiszczenia równowartości pieniężnej uszczuplonej należności publicznoprawnej” – mówi Jakub Warnieło.

Również Naczelna Rada Adwokacka zgłosiła postulat rezygnacji z projektowanej zmiany art. 15 par. 1a KKS oraz art. 44 k.k.s. Według NRA, należy rozważyć pozostawienie dotychczasowego modelu, w którym przedawnienie zobowiązania podatkowego skutkowało ustaniem karalności czynów karnoskarbowych polegających na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej. 

NRA wyjaśnia, że obecny system zapewnia spójność pomiędzy rozstrzygnięciami organów podatkowych a działaniami wymiaru sprawiedliwości i ogranicza ryzyko rozbieżności w interpretacji przepisów. Chroni też przed przerzucaniem na prokuraturę i sądy powszechne obowiązku dokonywania ustaleń wymagających wysokospecjalistycznej wiedzy podatkowej. 

- W obecnym systemie ustalenia dotyczące obowiązku zwrotu równowartości należności publicznoprawnej są zazwyczaj konsekwencją zakończonego postępowania podatkowego, weryfikowanego przez sądy administracyjne. Po zmianie może dochodzić do sytuacji, w których umorzenie postępowania podatkowego z powodu przedawnienia nastąpi bez dokonania merytorycznych ustaleń, a prokuratorzy czy sędziowie będą zmuszeni samodzielnie rozstrzygać kwestie wymagające wysokospecjalistycznej wiedzy podatkowej. Zmiana może mieć szczególnie istotne znaczenie w trybach konsensualnych, takich jak dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, dobrowolne poddanie się karze, czy warunkowe umorzenie postępowania - argumentuje Rada. 

Kara nawet po 20 latach 

Jakub Warnieło wyjaśnia też, że obecnie karalność przestępstwa skarbowego wynosi odpowiednio 5 lat (w przypadku przestępstw skarbowych zagrożonych karą grzywny, karą ograniczenia wolności lub karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat) lub 10 lat (w przypadku przestępstw skarbowych zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata). Okresy te ulegają dodatkowemu wydłużeniu (odpowiednio o 5 lub 10 lat), jeżeli w trakcie „podstawowego” terminu przedawnienia karalności dojdzie do postawienia zarzutów, a tym samym wszczęcia postępowania przeciwko sprawcy (czyli dojdzie do przejścia postępowania karnego skarbowego w fazę in personam). 

- W efekcie może dojść do sytuacji, w których nawet po 10 latach, czy w skrajnych przypadkach – po 20 latach od powstania zobowiązania podatkowego – dojdzie do ukarania podatnika (pomimo, że należności podatkowe już dawno się przedawniły). Po tak długim okresie od przedawnienia zobowiązania podatkowego podatnicy mogą już nie dysponować dokumentacją dotyczącą tamtych okresów (i nie mają obowiązku jej przechowywać), ani wiedzą na temat przeprowadzanych wówczas transakcji. Trudno nawet stwierdzić, co miałoby stanowić podstawę ustaleń organów karnych (jeśli nie istnieje już żadna dokumentacja źródłowa). Takie regulacje bardzo istotnie ograniczają prawo podatników do obrony - mówi Jakub Warnieło.