Śmierć bliskiej osoby - na jakie świadczenia z ZUS można liczyć

Śmierć w rodzinie, zwłaszcza osoby najbliższej - współmałżonka, rodzica czy dziecka, jest na tyle ciężkim przeżyciem, że zazwyczaj ci, na których spada przykry obowiązek załatwiania formalności, obawiają się, że coś przeoczą czy nie dopilnują jakichś formalności. Wskazujemy jak ubiegać się o zasiłek pogrzebowy, rentę rodzinną i rentę wdowią.

O czym warto pamiętać, jakie formalności załatwiać, o co i gdzie wystąpić i o jakie świadczenia się ubiegać -  podpowiadamy. Na początek zasiłek pogrzebowy i renty - rodzinna oraz wdowia.    

Zasiłek pogrzebowy

Zasady wypłaty zasiłku pogrzebowego zostały określone w art. 77-81 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (ustawa emerytalna).

Zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie pokrywającej koszty pogrzebu osoby, która w chwili śmierci:

• posiadała status ubezpieczonego (np. jako pracownik, zleceniobiorca, przedsiębiorca) lub była członkiem rodziny ubezpieczonego;
• ·pobierała emeryturę lub rentę lub była członkiem emeryta lub rencisty;
• nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty, lecz spełniała warunki do jej uzyskania i pobierania.

Zasiłek pogrzebowy przysługuje również w razie śmierci ubezpieczonego po ustaniu ubezpieczenia, jeżeli śmierć nastąpiła w okresie pobierania zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego.

Za członka rodziny w rozumieniu przepisów o zasiłku pogrzebowym uważa się:

• małżonka (wdowa i wdowiec);
• rodziców, ojczyma, macochę oraz osoby przysposabiające;
• dzieci własne, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione i dzieci umieszczone w rodzinie zastępczej, a także inne dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności;
• rodzeństwo;
• dziadków;
• wnuki;
• osoby, nad którymi została ustanowiona opieka prawna.

Dla przyznania zasiłku pogrzebowego nie ma więc znaczenia, czy to osoba występująca o zasiłek podlega ubezpieczeniom społecznym. Ważne jest jedynie to, jaki status posiadała osoba zmarła.

Wysokość zasiłku pogrzebowego zależy od tego, kto poniósł koszty pogrzebu i kto ubiega się o ten zasiłek. Jeśli poniosła je osoba z kręgu członków rodziny wymienionych wyżej, zasiłek przysługuje w zryczałtowanej kwocie, która obecnie wynosi 7000 zł. Będzie jednak waloryzowana co roku 1 marca, o ile wskaźnik waloryzacji przekroczy 105.

Jeśli jednak koszty pogrzebu poniosła osoba inna niż członek rodziny, zasiłek pogrzebowy przysługuje w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, ale nie wyższej niż zryczałtowana kwota wskazana powyżej.

Jeśli koszty pogrzebu poniosła więcej niż jedna osoba, zasiłek pogrzebowy ulega podziałowi między te osoby lub podmioty - proporcjonalnie do poniesionych kosztów.

Czytaj również: Wkrótce o zasiłek pogrzebowy będzie mógł wnioskować zakład pogrzebowy>>

Wniosek o zasiłek pogrzebowy

Wniosek o zasiłek można złożyć:

• elektronicznie poprzez Platformę Usług Elektronicznych ZUS,
• osobiście w dowolnej placówce ZUS.
• mpocztą, wysyłając wniosek na adres dowolnej placówki ZUS

ZUS przygotował specjalny formularz wniosku (Z-12).

Do wniosku należy dołączyć:

• rachunki, które dotyczą poniesionych kosztów pogrzebu (ZUS wymienia w tym miejscu dokumenty z kościoła, które potwierdzą koszty związane z ceremonią kościelną),
• kopie rachunków, które dotyczą pogrzebu i potwierdził je bank za zgodność z oryginałem – jeśli oryginały tych rachunków złożone zostały w banku,
• akt zgonu albo akt urodzenia dziecka, które urodziło się martwe, jeżeli dokumenty te zostały sporządzone za granicą.

W przypadku gdy doszło do poronienia i nie został sporządzony akt urodzenia dziecka z adnotacją, że dziecko urodziło się martwe, do wniosku o zasiłek pogrzebowy dołącza się:

• kartę zgonu albo
• zaświadczenie o martwym urodzeniu bez względu na czas trwania ciąży, wydane przez lekarza albo położną;

Dopuszczalne jest złożenie wniosku o zasiłek pogrzebowy także poprzez zakład pogrzebowy. Jak wyjaśnia ZUS, wypełniony i podpisany wniosek o zasiłek pogrzebowy wraz z wymaganymi dokumentami należy przekazać osobie upoważnionej przez zakład pogrzebowy do przyjęcia dokumentacji. Osoba ta powinna potwierdzić datę przyjęcia wniosku przez zakład pogrzebowy (pieczęcią i podpisem osoby upoważnionej). Zakład pogrzebowy przekaże następnie wniosek ZUS.

Jeżeli ZUS nie jest w stanie potwierdzić pokrewieństwa lub powinowactwa wnioskodawcy z osobą zmarłą, a jest to niezbędne dla rozpatrzenia wniosku, wzywa zainteresowanego do przedstawienia dokumentów potwierdzających te okoliczności. Jeśli wezwana osoba nie przedstawi tych dokumentów, ZUS odmówi wypłaty zasiłku.

Uprawnione osoby mają 12 miesięcy na złożenie wniosku o przyznanie zasiłku. Termin ten liczy się od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje. Jeśli złożenie wniosku w tym terminie nie było możliwe, bo zwłoki odnaleziono później albo później zidentyfikowano osobę zmarłą albo zaszły inne przyczyny całkowicie od osoby uprawnionej, prawo do zasiłku pogrzebowego wygasa po upływie 12 miesięcy od dnia pogrzebu.

Dokumentem potwierdzającym te okoliczności lub przyczyny, jest zaświadczenie Policji lub prokuratury, odpis zupełny aktu zgonu lub inny dokument urzędowy potwierdzający zaistnienie okoliczności lub przyczyn uniemożliwiających zgłoszenie wniosku.

Renta rodzinna

W niektórych przypadkach członkowie rodziny zmarłego będą mogli uzyskać rentę rodzinną na zasadach określonych w art. 65-74 ustawy emerytalnej.

Renta przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci:

• miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub
• spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń lub
• pobierała zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Zatem gdy zmarła osoba, która nie była jeszcze emerytem ani rencistą, ocenia się, czy na dzień śmierci mogłaby nabyć prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy (rzadziej w grę będzie wchodziła emerytura). Dla tego celu przyjmuje się fikcję, że ta osoba była całkowicie niezdolna do pracy. W rzeczywistości bada się przede wszystkim, czy miała ona odpowiedni okres składkowy i nieskładkowy (np. gdy osoba zmarłej w wieku powyżej 30 lat, wymagany okres to 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-leciu).

O rentę rodzinną mogą ubiegać się:

• dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione;
• przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka;
• małżonek (wdowa i wdowiec);
• rodzice, w tym także ojczym i macocha oraz osoby przysposabiające.

Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej po zmarłym rodzicu:

• do ukończenia 16 lat (bezwarunkowo),
• do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia,
• bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat albo w okresie nauki do 25 roku życia.

Wyjątkowo prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów, a więc nawet za okres po 25. urodzinach, jeżeli dziecko ukończyło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów.

Aby rentę rodzinną otrzymywały wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, muszą spełnić powyższe wymagania dotyczące wieku i nauki, ale także dodatkowo:

• zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba że śmierć była następstwem wypadku, oraz
• nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli nie mogą zapewnić im utrzymania albo ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

Specjalne warunki nabycia prawa do renty ma wdowa i wdowiec. W praktyce w większości przypadków o rentę rodzinną będzie ubiegała się wdowa.

Otrzyma rentę, jeżeli:

• w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo
• wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej albo
• ukończyła 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wyżej wymienionych osób (dzieci, wnuków, rodzeństwa).

Ustawa emerytalna przewiduje również możliwość przyznania okresowej renty rodzinnej, gdy wdowa nie spełnia tych warunków. Może otrzymać taką rentę, gdy nie ma niezbędnych źródeł utrzymania ma prawo do okresowej renty rodzinnej. Renta może zostać przyznana:

• przez okres jednego roku od chwili śmierci męża;
• w okresie uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu mającym na celu uzyskanie kwalifikacji do wykonywania pracy zarobkowej, nie dłużej jednak niż przez 2 lata od chwili śmierci męża.

Dodatkowe warunki do otrzymania renty musi spełnić małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej. Musi ona wykazać, że w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Rodzice zmarłego mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli:

• ubezpieczony (emeryt lub rencista) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania;
• spełniają odpowiednio warunki określone dla wdowy i wdowca.

Jeśli prawo do renty rodzinnej po zmarłym przysługuje została przyznana kilku osobom, podlega ona podziałowi na równe części między uprawnionych. Wysokość renty rodzinnej nie jest z góry ustalona, ponieważ ustalana jest indywidualnie w oparciu o świadczenie (emeryturę lub rentę), które przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu.

Renta rodzinna wynosi:

• dla jednej osoby uprawnionej - 85 proc. świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu;
• dla dwóch osób uprawnionych - 90 proc. świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu;
• dla trzech lub więcej osób uprawnionych - 95 proc. świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu.

Wniosek o przyznanie renty

Wniosek o rentę rodzinna może być złożony poprzez PUE ZUS, osobiście w dowolnej jednostce ZUS albo pocztą. ZUS przygotował formularz wniosku o rentę rodzinną (druk ERR).

Dokumenty, które należy złożyć, są różne w zależności od tego, który członek rodziny osoby zmarłej ubiega się o rentę rodzinną. ZUS wśród tych dokumentów wymienia:

• dokument stwierdzający datę urodzenia wnioskodawcy,
• dokument stwierdzający datę urodzenia i datę zgonu osoby, po której ma być przyznana renta,
• dokument potwierdzający stopień pokrewieństwa (powinowactwa) z osobą zmarłą,
• odpis skrócony aktu małżeństwa, jeżeli o rentę ubiega się wdowa lub wdowiec albo małżonka – małżonek pozostający w separacji lub rozwiedziony,
• zaświadczenie o stanie zdrowia dziecka albo wdowy lub wdowca, wystawione przez lekarza prowadzącego leczenie, jeżeli przyznanie renty uzależnione jest od ustalenia niezdolności do pracy,
• zaświadczenie o uczęszczaniu do szkoły, jeżeli dziecko ukończyło 16 lat,
• dokument potwierdzający prawo w dniu śmierci osoby zmarłej do alimentów z jej strony, ustalonych wyrokiem lub ugoda sądowa,
• dokument potwierdzający istnienie obowiązku alimentacyjnego z mocy prawa, jeżeli rozwiedziona lub pozostająca w separacji małżonka nie miała ustalonych alimentów wyrokiem lub ugodą sądową.

Wniosek o rentę rodzinną osoba uprawniona może złożyć w każdej chwili. Jeśli złoży wniosek do końca miesiąca następnego po miesiącu zgonu, prawo do renty rodzinnej przysługuje od dnia zgonu. Jeśli w kolejnych miesiącach – renta zostanie przyznania od miesiąca złożenia wniosku, bez prawa do wyrównania.

Renta wdowia

Mimo swojej nazwy renta wdowia to nie jest odrębne świadczenie, ale sposób wypłaty renty rodzinnej, gdy rencista nabył prawo także do innych świadczeń np. własnej emerytury określony w art. 95a-95b ustawy emerytalnej.

Renta rodzinna może być wypłacana w następujący sposób:

• przysługująca rentę rodzinną oraz 15 proc. własnej emerytury lub innego świadczenia albo
• przysługujące własne świadczenia oraz 15 proc. renty rodzinnej.

Od 1 stycznia 2027 r. dopłata ta wzrasta do 25 proc.

Łączna wypłata nie może jednak przekroczyć 3-krotności najniższej emerytury.

Warunkiem do otrzymania takiej wypłaty jest:

• osiągnięcia wieku emerytalnego;
• pozostawania we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka;
• nabycie prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego (w praktyce więc dotyczy kobiet, które nabyły prawo do renty rodzinnej nie wcześniej niż w dniu ukończenia 55 lat, a w przypadku mężczyzn– 60 lat);
• niepozostawanie w kolejnym związku małżeńskim.

Czytaj również: Renta wdowia. Wspólność małżeńska do dnia śmierci małżonka do likwidacji?>>

Wniosek

Wniosek (druk ERWD) w sprawie rozpoczęcia wypłaty świadczeń składa się poprzez PUE ZUS, osobiście lub wysyła pocztą. Jeśli wnioskodawca ma prawo do renty rodzinnej i nabył prawo do własnego świadczenia (np. emerytury), nie musi składać do ZUS dodatkowych informacji. ZUS informuje, ze w razie potrzeby, sam zwróci się o dostarczenie dodatkowych dokumentów.

Jeśli wnioskodawca nie ma przyznanej renty rodzinnej albo własnego świadczenia, w pierwszej kolejności musi zawnioskować o ich przyznanie, a dopiero potem o ich wypłatę w formie renty wdowiej.

Wniosek o rentę wdowią można złożyć w każdej chwili, ale nie zostanie ona przyznana wcześniej niż od miesiąca, w którym złożono wniosek.