To jest systemowy problem – mówią wprost prawnicy. Nie mają wątpliwości, że od 1 stycznia 2024 roku obowiązuje przepis, który został zmieniony z pełną premedytacją. W efekcie osoby po trwającym kilka lat procesie, mają w garści co prawda prawomocny wyrok przyznający im prawo do emerytury pomostowej, ale w praktyce są całkowicie pozbawione jakiejkolwiek kompensacji za wieloletnią pracę w warunkach szczególnych.
- Obecnie reprezentuję pana Andrzeja - spawacza, który przez ponad 15 lat wykonywał pracę w warunkach szczególnych, m.in. przy spawaniu w stoczni. W 2021 r. złożył wniosek o emeryturę pomostową, ale ZUS wydał decyzję odmowną. Ubezpieczony odwołał się do sądu i po kilkuletnim procesie, w 2025 r. uzyskał prawomocny wyrok ustalający prawo do emerytury pomostowej. W okresie prowadzenia sporu nie otrzymywał świadczenia i musiał kontynuować zatrudnienie, by mieć środki na życie, a po uprawomocnieniu się wyroku ZUS odmówił wypłaty świadczenia z uwagi na brak rozwiązania stosunku pracy. Z chwilą zaś osiągnięcia wieku emerytalnego prawo do pomostówki wygasło z mocy ustawy. Następnie ZUS odmówił przyznania rekompensaty do emerytury powszechnej, powołując się na to, że mój klient „miał ustalone prawo do emerytury pomostowej”. W rezultacie, mimo wygranego procesu, mimo wykazania ponad 15 lat pracy w warunkach szczególnych i mimo formalnego ustalenia prawa do świadczenia, ubezpieczony nie otrzymał ani emerytury pomostowej, ani rekompensaty – mówi serwisowi Prawo.pl dr Katarzyna Kalata, radca prawny z Kancelarii Kalata, specjalizująca się w prawie pracy i ubezpieczeniach społecznych.
Czytaj również: Pracodawca nie zwolni już pracownika szczególnie chronionego, aż do ostatecznego wyroku>>
Chodzi o art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych. Do końca 2023 roku przepis ten stanowił, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat, zaś ustęp 2, który jest kluczowy w tego rodzaju sprawach, mówił, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Prawo i Sprawiedliwość za swoich rządów zmieniło ustawę o emeryturach pomostowych, przy czym do opinii publicznej przebiła się informacja, że celem poselskiej ustawy o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 3321, nad którą pracował Sejm IX kadencji) jest uchylenie wygaszającego charakteru emerytur pomostowych.
Czytaj też w LEX: Praca w szczególnych warunkach i praca o szczególnym charakterze >
Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1667), która weszła w życie 1 stycznia 2024 r. zmieniła brzmienie tego przepisu. Zgodnie z jego obecnym brzmieniem, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli przed dniem 1 stycznia 2009 r. ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat, a myśl ust. 2, rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.
Niestety autorzy projektu nie przedstawili uzasadnienia zmiany art. 21 ust. 2. Odnieśli się natomiast do zaproponowanej przez siebie zmiany definicji rekompensaty (art. 2 pkt 5 ustawy). - Zaproponowana zmiana w definicji rekompensaty (art. 1 pkt 1 projektowanej ustawy) wynika z ustalonej praktyki organów rentowych (mającej miejsce od chwili wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych), zgodnie z którą organy te odmawiają ustalenia rekompensaty tylko tym ubezpieczonym spełniającym wymagania ustawowe do uzyskania prawa do emerytury pomostowej, które zostały potwierdzone prawomocną decyzją organu rentowego o ustaleniu tego prawa. Zmiana pozwoli na wyeliminowanie pojawiających (się – przyp. red.) wątpliwości interpretacyjnych odnoszących się do obecnego brzmienia art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych (podnoszono w nich, że z dotychczasowego brzmienia wyżej wymienionego przepisu wynika że rekompensata nie przysługuje już w sytuacji, kiedy ubezpieczeni spełnili tylko warunki ustawowe uzyskania prawa do emerytury pomostowej). Takie samo uzasadnienie ma zmiana, która służy wyraźnemu wskazaniu, że okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, który uprawnia do ustalenia rekompensaty musi przypadać przed dniem 1 stycznia 2009 r. (art. 1 pkt 5 projektowanej ustawy) – czytamy w uzasadnieniu do poselskiego projektu.
Ta z pozoru niewielka zmiana ma olbrzymie skutki dla osób, które całymi latami pracowały w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. - Przepis jest źle skonstruowany, bo samo formalne ustalenie prawa do emerytury pomostowej, wyłącza prawo do rekompensaty (art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych), niezależnie od tego, czy świadczenie było kiedykolwiek wypłacone – podkreśla dr Katarzyna Kalata. Jej zdaniem, problem ma charakter systemowy. I wskazuje: - Art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych wyłącza rekompensatę osobie, która ma „ustalone prawomocną decyzją prawo do emerytury”. W orzecznictwie przyjmuje się, że wystarczy samo nabycie prawa, nawet bez jego realizacji. W tej sprawie nie doszło jednak do żadnego uprzywilejowania – świadczenie nie zostało wypłacone ani przez jeden dzień.
W opinii dr Kalaty, powstaje więc mechanizm, w którym obywatel, który nie podjął sporu z ZUS, może zachować prawo do rekompensaty, a obywatel, który złożył wniosek, wygrał w sądzie, lecz w toku sporu musiał pracować, zostaje całkowicie pozbawiony jakiejkolwiek kompensacji. - W praktyce konstrukcja ta premiuje bierność i prowadzi do powstania luki ochronnej w systemie zabezpieczenia społecznego – uważa dr Katarzyna Kalata. Jak podkreśla, pan Andrzej zachował się uczciwie: walczył przed sądem i cały czas pracował do osiągnięcia wieku emerytalnego.
Co istotne, na tę kwestię uwagę zwracało już w trakcie prac nad projektem ustawy Ogólnopolskie Porozumieniu Związków Zawodowych. - Przedłożony do konsultacji projekt ustawy reguluje prawo do rekompensaty w taki sposób, że przysługiwać ona będzie jedynie osobie, która przed dniem 1 stycznia 2009 r. miała okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat. Wnosimy o wprowadzenie do ustawy rekompensaty, która nie będzie odszkodowaniem za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, lecz będzie rekompensatą dla osób, które nie skorzystają sprawa do emerytury pomostowej. Osoba spełniająca wszystkie warunki do uzyskania emerytury pomostowej będzie mogła zdecydować, czy skorzysta z prawa do emerytury pomostowej, czy też przepracuje do czasu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, dzięki czemu nabędzie prawo do rekompensaty. Takie uregulowanie stworzy ubezpieczonym możliwość wyboru i promować będzie pracę do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Powyższe wymagałoby wprowadzenia dodatkowej definicji rekompensaty, obowiązującej poza rekompensatą opisaną w art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych. Rekompensata taka przysługiwać powinna każdemu ubezpieczonemu, który mógł przejść na emeryturę pomostową, Jednak z uprawnienia tego nie skorzystał i pracował do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego - napisało OPZZ w opinii do projektu.
Z kolei Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w swojej opinii do poselskiego projektu jedynie odnotowało zmianę dotyczącą rekompensaty przysługującej ubezpieczonemu w przypadku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
- Art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych ujawnia poważny problem konstrukcyjny. Przepis ten operuje kategorią „ustalonego prawa do emerytury”, nie rozróżniając sytuacji, w której świadczenie zostało realnie zrealizowane, od sytuacji, w której miało ono wyłącznie charakter formalny i nie wywołało żadnego skutku majątkowego. W konsekwencji mechanizm, który miał zapobiegać podwójnemu uprzywilejowaniu, w określonych konfiguracjach prowadzi do całkowitego wyłączenia ochrony kompensacyjnej – mówi dr Katarzyna Kalata. I dodaje: - Warto pamiętać, że mówimy o osobach wykonujących przez lata wyjątkowo ciężką pracę. Przyjęta wykładnia powoduje, że nawet wygrany proces sądowy nie musi przekładać się na jakiekolwiek świadczenie.
Zdaniem dr Kalaty, to już nie jest kwestia interpretacji pojedynczego przepisu, lecz pytanie o to, czy system zabezpieczenia społecznego rzeczywiście realizuje swoją funkcję kompensacyjną. Bo prawo nie powinno prowadzić do sytuacji, w której człowiek po latach ciężkiej pracy i po prawomocnym wyroku zostaje bez żadnej ochrony.
- Obecnie jesteśmy na etapie składania odwołania od decyzji ZUS w zakresie odmowy rekompensaty. W odwołaniu podnosimy zarzuty naruszenia art. 21 ust. 2 ustawy pomostowej w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP – zaznacza dr Katarzyna Kalata.
Czytaj też w LEX: Prace w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze pod kontrolą PIP >
