Pieniądze przekazane z OFE do ZUS są dziedziczone, ale mało kto o tym wie

Gdy w 2014 r. ówczesny rząd PO-PSL częściowo likwidował OFE i zgromadzone tam 153 mld zł trafiły na subkonta w ZUS, nikt nie pomyślał o uregulowaniu procedury dziedziczenia tych pieniędzy. Tymczasem jest takie prawo, tylko o pozostawionych środkach nie informują spadkobierców i osób uprawnionych ani OFE, ani ZUS. Ten ostatni nie ma w tym interesu, bo nieodebrane pieniądze po prostu zostaną w Zakładzie.

Chodzi o pieniądze, jakie pozostawiły po sobie osoby zmarłe przed osiągnięciem wieku emerytalnego (czyli 60 lat - w przypadku kobiet i 65 lat - w przypadku mężczyzn) oraz takie, które cały czas pracowały i nie przeszły na emeryturę (i nie ustaliły swojego prawa do emerytury). 

- Większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że w ogóle mają jakieś subkonto w ZUS, a tym bardziej nie wiedzą o tym ich spadkobiercy. Dotyczy to przede wszystkim osób, których aktywa zostały umorzone w 2014 r. i zapisy pojawiły się na subkontach. Wtedy nikt o tym nie poinformował, nie zrobiły tego ani OFE, ani ZUS, a dziś też nie ma takiego obowiązku. Nic nie zrobiono w tej kwestii od 8 lat. Spadkobiercy też nie mają wiedzy, że mogą pozyskać środki z subkonta, ponieważ nikt ich o tym nie informuje – mówi prof. Paweł Wojciechowski, b. minister finansów.

Czytaj również: Reforma OFE zamrożona w Sejmie, i chyba bez perspektyw>>

Dziś każdy ma subkonto w ZUS

Każdy ubezpieczony w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych posiada swoje indywidualne konto. W ramach indywidualnego konta od maja 2011 roku prowadzone jest specjalne subkonto dla osób, które są członkami otwartego funduszu emerytalnego (OFE) albo urodziły się po 31 grudnia 1968r. i nie przystąpiły do OFE. Na subkonto (tzw. II filar) trafia część składki przekazywanej do OFE lub całość dla osób, które nie są  członkami OFE. Wysokość składki, która jest zapisywana na subkoncie, zmieniała się. Obecnie ubezpieczony może sam zdecydować, gdzie składka będzie trafiać: czy do OFE (2,92 proc. podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne) i na subkonto (4,38 proc. podstawy wymiaru składki), czy w całości na subkonto (7,3 proc. podstawy wymiaru składki).

Sprawdź też: Czy wypłata środków z OFE zmarłego ma wpływ na prawo do renty rodzinnej? >>>

Członkostwo w OFE jest już nieobowiązkowe, a osoby, które wchodzą na rynek pracy mają 4 miesiące na podjęcie decyzji. Jeśli nie dokonają wyboru funduszu, część ich składki emerytalnej, w wysokości 7,3 proc. podstawy wymiaru, będzie zapisana tylko na subkoncie w ZUS.

W odróżnieniu od zgromadzonych środków na indywidualnym koncie w ZUS (tzw. I filar), zwaloryzowane środki zapisane na subkoncie (II filar), podobnie jak w OFE podlegają podziałowi w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa oraz w przypadku śmierci. Część składki emerytalnej przekazywanej na subkonto lub do OFE może być dziedziczona przez małżonka czy osoby wskazane przez zmarłego.

Sprawdź orzeczenia w LEX:

• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 maja 2016 r. III AUa 161/16 - Uzyskanie członkostwa w OFE przez małżonka zmarłego członka OFE >
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 20 marca 2014 r. III AUa 985/13 - Uzyskanie członkostwa w OFE przez małżonka zmarłego członka OFE >

Dziedziczenie środków zgromadzonych w OFE i na subkoncie w ZUS

Z perspektywy ubezpieczonych oraz uposażonych i spadkobierców istotnych jest kilka przepisów. A mianowicie art. 128, art. 129a, art. 131 i art. 132 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 105) oraz art. 40e ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 1009).  

- Dziedziczenie środków wynika wprost z ustawy, toteż osoby uprawnione nie muszą działać przez profesjonalnych pośredników, którzy za usługę pobierają prowizję – przekazał nam Paweł Żebrowski, rzecznik prasowy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Jak twierdzi ZUS,

• jeśli zmarły podpisał umowę z OFE – rodzina (uposażeni) powinni skontaktować się z Otwartym Funduszem Emerytalnym. Wniosek złożony w OFE uruchamia postępowanie o podział środków także na subkoncie w ZUS.
• jeśli zmarły nie podpisywał umowy z OFE - rodzina (uposażeni) powinni skontaktować się z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.
• jeśli osoba zmarła miała ustalone prawo do docelowej emerytury- rodzina (uposażeni) powinni skontaktować się z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.

Sprawdź też: Kolek Antoni, Sobolewski Oskar "Polski system emerytalny. Prawne uwarunkowania trzech filarów" >>>

Jeśli ubezpieczony ma subkonto w ZUS i jest jednocześnie członkiem OFE to proces podziału środków rozpoczyna się w otwartym funduszu emerytalnym. - Wniosek o podział środków należy złożyć do właściwego funduszu emerytalnego, którego członkiem był zmarły. Nie ma potrzeby składania do ZUS odrębnego wniosku o podział środków z subkonta, gdyż OFE ma obowiązek zawiadomić Zakład w ciągu 14 dni od podziału, zarówno o osobach, na rzecz których nastąpił podział środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, jak i o ich udziale w tych środkach. Podział środków na subkoncie jest więc konsekwencją podziału składek zgromadzonych w OFE. Po tym jak do Zakładu wpłynie stosowne zawiadomienie z funduszu emerytalnego, Zakład ma 3 miesiące na podział środków zapisanych na subkoncie. Środki w OFE i na subkoncie w ZUS podlegają podziałowi według przepisów ustawy o funkcjonowaniu i organizacji funduszy emerytalnych – podkreśla ZUS w odpowiedzi na pytania Prawo.pl.

Czytaj w LEX: Dziedziczenie środków zgromadzonych na rachunku bankowym >>>

W sytuacji, gdy zmarły pozostawał w związku małżeńskim i istniała wspólność majątkowa, połowa środków zgromadzonych w OFE i na subkoncie zostanie przekazana małżonkowi na jego rachunek w OFE i na subkoncie (transfer środków). Druga połowa środków zgromadzonych przez zmarłego w OFE i na subkoncie w ZUS dzielona jest pomiędzy osoby wskazane przez niego za życia, a jeśli zmarły nie dokonał takiego wskazania, przypadają spadkobiercom ustalanym w drodze postępowania sądowego lub na podstawie notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia. Członek OFE może za życia dokonywać zmian osób uposażonych i zmieniać ich udział procentowy w dziedziczeniu zgromadzonych środków. Gdy zmarły członek OFE nie pozostawał w związku małżeńskim, wszystkie środki zebrane w OFE i na subkoncie są wypłacane spadkobiercom lub osobom wcześniej wskazanym przez  ubezpieczonego w proporcjach, które wcześniej ustalił ubezpieczony.

Czytaj w LEX: Nabywanie prawa do emerytury a obowiązki płatników składek >>>

ZUS twierdzi, że jeśli ubezpieczony posiada subkonto w ZUS i nie jest członkiem OFE, to zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Zakład informuje ubezpieczonego, który nie zawarł umowy z otwartym funduszem emerytalnym, o obowiązku złożenia pisemnego oświadczenia o stosunkach majątkowych między nim a jego współmałżonkiem oraz o tym, że może wskazać osoby uprawnione do otrzymania środków po jego śmierci. Środki na subkoncie będą dzielone na podstawie złożonego przez ubezpieczonego oświadczenia i wskazania, na wniosek osoby uprawnionej do tych środków. 

- Środki zgromadzone na subkoncie zmarłego, które nie zostaną podzielone w zakresie, w jakim środki te stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej, przekazywane są osobom wskazanym przez zmarłego, a jeśli ich nie ma – środki wchodzą w skład spadku. Wystarczy przyjść do ZUS i złożyć odpowiedni wniosek – zapewnia Żebrowski. Według niego, jeśli natomiast ubezpieczony złożył w Zakładzie informację o osobach uprawnionych do otrzymania środków po jego śmierci/bądź OFE ją przekazało (po wycofaniu całości środków w efekcie suwaka bezpieczeństwa), po zewidencjonowaniu w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS informacji o zgonie ubezpieczonego posiadającego subkonto Zakład dokonuje weryfikacji czy, ubezpieczony wskazał osobę/y uprawnione do otrzymania środków zgromadzonych na subkoncie po jego śmierci. W przypadku gdy ubezpieczony dokonał takiego wskazania, Zakład zawiadamia osoby uprawnione/współmałżonka o możliwości złożenia wniosku  o wypłatę środków. Po złożeniu przez osoby uprawnione wniosku wraz z kompletem załączników, Zakład w terminie 3 miesięcy dokonuje wypłaty środków.

Sprawdź też: Ubezpieczenie społeczne - cofnięcie wniosku o przekazanie środków z OFE do budżetu państwa - małżeńska wspólność majątkowa. Glosa do wyroku SN z dnia 19 marca 2014 r., I UK 341/13 >>>

Emeryt może wskazać osobę uposażoną, ale tylko na trzy lata 

Inne zasady dziedziczenia środków obowiązują z chwilą wypłaty emerytury docelowej (dożywotniej). Mają tu zastosowanie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Osoba, której ZUS przyzna emeryturę z tytułu ukończenia wieku emerytalnego, albo, która do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku miała ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej może wskazać imiennie jedną lub kilka osób fizycznych, jako osoby uposażone, na rzecz, których wypłacone będzie po jej śmierci jednorazowe świadczenie pieniężne. Jednak, gdy emeryt pozostający w związku małżeńskim wskaże osobę niespokrewnioną, to wymagana będzie pisemna zgoda współmałżonka. Zgoda nie jest wymagana, jeżeli jako osoby uposażone emeryt wskaże dzieci własne, przysposobione, drugiego małżonka, rodziców (za rodzica uważa się także ojczyma, macochę oraz osoby przysposabiające), małżonka oraz przyjęte na wychowanie wnuki bądź rodzeństwo.  - W sytuacji, gdy nie zostanie wskazana osoba, to uposażonym będzie małżonek, o ile w chwili śmierci emeryta pozostawał z nim we wspólności majątkowej. W pozostałych przypadkach, środki wchodzą w skład spadku. Osoba uposażona nabywa prawo do całości albo części wypłaty gwarantowanej, jeżeli śmierć osoby pobierającej emeryturę nastąpiła w ciągu 3 lat od miesiąca, w którym po raz pierwszy wypłacono mu świadczenie. Po upływie 3 lat od podjęcia wypłaty środki na subkoncie nie podlegają dziedziczeniu.

OFE i ZUS nie mają obowiązku informowania o pieniądzach

Szkopuł jednak w tym, że wszystko ładnie wygląda na papierze. W praktyce problemem jest brak informacji. Prawnicy, z którymi rozmawialiśmy mówią wprost: jeśli nie wiesz, że pieniądze się należą i o nie się nie upomnisz, to ich nie dostaniesz. A przynajmniej nikt nie poinformuje osoby uposażonej (czyli wskazanej w dyspozycji zmarłego) czy spadkobiercy, że pieniądze są. Obowiązku takiego nie mają ani OFE, ani ZUS. A ten ostatni nie ma w tym  interesu. Potwierdza to zresztą sam ZUS, który mimo kilkukrotnych naszych przypomnień, nie odpowiedział na pytanie o to, ile pieniędzy zostało na subkontach po śmierci osób ubezpieczonych, które nie zostały odebrane przez osoby uprawnione i co się z nimi stało.

Mnogość sytuacji i procedur powoduje, że wielu Polaków nie wie, w jakiej sytuacji mogą wystąpić o wypłatę pieniędzy, a w jakiej mogą przekazać środki z subkonta osoby zmarłej na swoje subkonto w ZUS czy konto w OFE. - Wiele osób nie wie, czy zmarły był członkiem OFE, a jeśli tak, to którego, jak dysponował on środkami z drugiego filaru przy transferach do ZUS, a także czy są tzw. osobami uposażonymi. Mało kto też wie o istnieniu subkonta w ZUS – mówi Magdalena Januszewska, radca prawny, specjalizująca się w prawie pracy, ubezpieczeń i zabezpieczenia społecznego. Przyznaje, że sytuacja z dziedziczeniem środków wynika z niewiedzy osób uposażonych i spadkobierców, ta zaś – zdaniem mec. Januszewskiej – ma dwa źródła: wynika ze sposobu wprowadzenia zmian odnośnie II filaru i z niskiej świadomości ubezpieczeniowej Polaków.

Niestety ta niewiedza Polaków jest na rękę rządzącym. Z „Informacji Rady Ministrów dla Sejmu RP o skutkach obowiązywania ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. poz. 398, z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych (Dz. U. poz. 1717)” - projekt z 1 września 2022 r., do której dotarł serwis Prawo.pl wynika, że w 2019 r. kwota środków wypłaconych z subkonta osobom uprawnionym wyniosła ok. 435 mln zł, w 2020 r. ok. 492 mln zł a w 2021 r. ok. 740 mln zł. Natomiast z tytułu tzw. wypłaty gwarantowanej, realizowanej na rzecz osób uprawnionych lub spadkobierców, w przypadku śmierci osoby pobierającej już emeryturę, która posiadała subkonto w ZUS, w 2019 r. ZUS dokonał wypłat na kwotę 27 mln zł, w 2020 r. na kwotę 28 mln zł, a w 2021 r. – 57 mln zł.

Mało się o tym mówi

- Wiele osób może nie być świadomych, że po śmierci bliskich istnieje możliwość odziedziczenia środków z OFE oraz z subkonta w ZUS. Środki te, mimo że pochodzą z daniny publicznej, jaką jest składka na ubezpieczenie emerytalne, podlegają dziedziczeniu. Jednak niewielka aktywność informacyjna instytucji powoduje, że w wielu przypadkach mimo prawa do środków, spadkobiercy albo osoby upoważnione nie wiedzą o możliwych do otrzymania pieniądzach. Problem stał się tym większy w ostatnich latach, gdy odnotowaliśmy 1 mln zgonów w dwa lata – mówi dr Antoni Kolek, prezes Instytutu Emerytalnego.

- Faktycznie w przestrzeni publicznej nic o tym się nie mówi (a jeżeli już to zbyt rzadko i mało szczegółowo), tymczasem problem będzie coraz powszechniejszy biorąc pod uwagę wiek osób będących członkami OFE – mówi Oskar Sobolewski, ekspert rynku emerytalnego, założyciel Debaty Emerytalnej. Według niego, obie instytucje, czyli zarówno Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, jak i ZUS, powinny poinformować obywateli będących spadkobiercami czy osobami uprawnionymi do dziedziczenia środków zgromadzonych w OFE i na subkoncie w ZUS przez osoby zmarłe przed przejściem na emeryturę, jak mają korzystać z tych pieniędzy. - Potrzebna jest kampania informacyjna, dzięki której zwiększy się świadomość obywateli i obywatelek w tym zakresie - dodaje. 

Zdaniem prof. Pawła Wojciechowskiego, aby to naprawić, to dziś PTE powinno powiadomić spadkobierców, wtedy kiedy proszą o wypłatę środków z OFE, że jest jeszcze coś takiego, jak subkonto ZUS, oraz że powinni się zwrócić o wypłatę tych środków bezpośrednio do ZUS. - Oczywiście można powiedzieć, że nie powinno się zmuszać prywatnych PTE, które zarządzają OFE do udzielenia takich informacji spadkobiercom, ale wśród wielu zupełnie niepotrzebnych obowiązków informacyjnych OFE, akurat taka informacja dla klienta nie powinna zostać pominięta - mówi prof. Wojciechowski. I dodaje: - Nie można w tej kwestii pozostawić obywateli samych sobie, ponieważ niewiedza o środkach dla spadkobierców wynika wprost z zamieszanie, które stworzył regulator. Akurat w tym wypadku nie możemy mówić, że państwo jest nadopiekuńcze.

Dr Tomasz Lasocki z Katedry Prawa Ubezpieczeń Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, uważa, że trudno mieć pretensje do OFE czy ZUS, że nie informują o pieniądzach zgromadzonych w OFE czy na subkoncie w ZUS. – To jest takie minimum wiedzy ubezpieczeniowej. Trzeba dbać o swój interes – mówi. 

Czytaj w LEX: Zarząd majątkiem wspólnym – zgoda małżonka na czynność prawną i konsekwencje jej braku >>>