W artykule omawiamy aktualne oraz nadchodzące regulacje w zakresie oceny zdolności kredytowej przy użyciu sztucznej inteligencji.
Wykorzystanie AI do oceny zdolności kredytowej w odniesieniu do Prawa bankowego
Choć obecnie polskie przepisy nie posługują się pojęciem sztucznej inteligencji, jej stosowanie do oceny zdolności kredytowej klientów można kwalifikować jako zautomatyzowaną ocenę zdolności kredytowej, o której mowa w art. 105a ust. 1a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe („PrBank”). Zgodnie z tym przepisem banki mogą w celu przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego podejmować decyzje, opierając się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, danych osobowych, jak również informacji objętych tajemnicą bankową. To, co charakteryzuje zautomatyzowane przetwarzanie i profilowanie danych, to brak aktywności ze strony człowieka. Można zatem uznać, że możliwym jest korzystanie w tym celu także z rozwiązań sztucznej inteligencji.
Nie oznacza to jednak, że ocena zdolności kredytowej przy użyciu AI może przebiegać w sposób dowolny. Przede wszystkim osoba, wobec której decyzja kredytowa została podjęta w sposób zautomatyzowany, uprawniona jest do uzyskania wyjaśnień co do podstaw podjętej decyzji, możliwości uzyskania interwencji ludzkiej w celu podjęcia ponownej decyzji oraz wyrażenia własnego stanowiska. Dodatkowo banki zobowiązane są do zapewnienia kredytobiorcy pisemnych wyjaśnień w zakresie dokonanej oceny zdolności kredytowej. Osoby, wobec których dokonuje się oceny, muszą zostać w sposób jasny i zrozumiały pouczone o przysługującym im pawie do złożenia wspomnianego wniosku.
Z racji, że obecnie powszechną praktyka jest korzystanie przez banki z usług zewnętrznych dostawców technologii, w tym z obszaru AI, należy pamiętać, że korzystanie z usług takich zewnętrznych dostawców może wiązać się z koniecznością spełnienia wymogów dotyczących outsourcingu bankowego, wynikających z art. 6a-6dc PrBank. Ponadto, jeżeli stosowane systemy sztucznej inteligencji wspierane są przez rozwiązania chmury obliczeniowej publicznej lub hybrydowej, banki powinny także rozważyć konieczność stosowania tzw. Komunikatu chmurowego UKNF (tj. Komunikatu UKNF z dnia 23.01.2020 r. dotyczącego przetwarzania przez podmioty nadzorowane informacji w chmurze obliczeniowej publicznej lub hybrydowej).
Czytaj w LEX: Flisak Damian, Akt w sprawie sztucznej inteligencji >
Ocena zdolności kredytowej a nowe regulacje w zakresie AI
W kontekście nadchodzących zmian aktem prawnym o największym znaczeniu z perspektywy podmiotów stosujących AI do oceny zdolności kredytowej jest AI Act, czyli rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany rozporządzeń (WE) nr 300/2008, (UE) nr 167/2013, (UE) nr 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 i (UE) 2019/2144 oraz dyrektyw 2014/90/UE, (UE) 2016/797 i (UE) 2020/1828 (Akt w sprawie sztucznej inteligencji). Na gruncie AI Act systemy sztucznej inteligencji służące do oceny zdolności kredytowej osób fizycznych lub ustalania ich scoringu kredytowego zostały, zgodnie z art. 6 rozporządzenia, zakwalifikowane jako systemy AI wysokiego ryzyka. Stosowanie przez banki systemów AI wysokiego ryzyka do oceny zdolności kredytowej będzie się wiązało z koniecznością spełnienia wymogów przewidzianych bezpośrednio dla takich systemów, wynikających zwłaszcza z art. 26 AI Act. Do obowiązków tych zalicza się korzystanie z systemu AI zgodnie z instrukcją dostawcy, zapewnienie adekwatności i reprezentatywności kontrolowanych danych wejściowych, zapewnienie nadzoru nad systemem przez wykwalifikowaną osobę. Dodatkowo banki będą zobowiązane do przechowywania rejestrów zdarzeń wygenerowanych przez system AI, monitorowania oraz niezwłocznego informowania dostawcy i właściwego organu nadzoru, a w niektórych przypadkach, nawet do zawieszenia korzystania z systemu AI. Konieczne stanie się również spełnienie obowiązku informacyjnego w stosunku do osób, wobec których decyzja kredytowa będzie podejmowana przy użyciu AI.
Zobacz w LEX: DORA a sztuczna inteligencja – jak SI wpływa na cyberbezpieczeństwo w sektorze finansowym? >
Ponadto w przypadku systemów AI wysokiego ryzyka, wykorzystywanych przy ocenie zdolności kredytowej, na bankach będzie spoczywał obowiązek przeprowadzenia oceny skutków systemu AI wysokiego ryzyka dla praw podstawowych, o której mowa w art. 27 AI Act. Ocena ta musi poprzedzać wdrożenie systemu AI wysokiego ryzyka i obejmować opis procesów, przy których korzysta się z systemu AI oraz informacje o okresie i częstotliwości stosowania tego systemu. W przeprowadzanej ocenie powinny zostać także wskazane kategorie osób, wobec których będzie stosowany system AI wysokiego ryzyka, opis wdrożenia środków nadzoru ze strony człowieka oraz środki podejmowane w przypadku urzeczywistnienia się ryzyk dotyczących systemu. Instytucje finansowe po przeprowadzeniu wspomnianej oceny będą zobligowane do przedstawienia jej wyników właściwemu organowi nadzoru.
Zobacz w LEX: Przesłanki udzielenia kredytu podmiotom nieposiadającym zdolności kredytowej >
Podkreślenia wymaga, że chociaż AI Act wszedł w życie w dniu 1 sierpnia 2024 r., to przepisy dotyczące systemów AI wysokiego ryzyka zaczną być stosowane w pełni dopiero po trzech latach od tej daty. Niemniej banki oraz inne instytucje udzielające kredytów już teraz powinny podjąć działania w celu zapewnienia zgodności z nowymi przepisami.
Zobacz w LEX: Zakres udzielanych wyjaśnień z art. 70a i 105a ust. 1a prawa bankowego z perspektywy systemów „sztucznej inteligencji” >
Dyrektywa o kredycie konsumenckim
Kolejnym aktem wartym wymienienia jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę 2008/48/WE, nazywana potocznie dyrektywą CCD2 lub drugą dyrektywą o kredycie konsumenckim. Zgodnie z CCD2, w przypadku stosowania AI do oceny zdolności kredytowej, konsument powinien mieć możliwość uzyskania interwencji ludzkiej ze strony kredytodawcy, uzyskać rzeczowe i zrozumiałe wyjaśnienie w zakresie dokonanej oceny oraz mieć możliwość wyrażania własnego stanowiska, a nawet wystąpienia z wnioskiem o ponowną ocenę zdolności kredytowej i rozpatrzenie decyzji w sprawie kredytu. Implementacja dyrektywy przez państwa członkowskie powinna nastąpić do 20 listopada 2025 r., a jej przepisy powinny być stosowane rok później, tj. od dnia 20 listopada 2026 r.
Odpowiadając na pytanie, czy sztuczna inteligencja udzieli nam kredytu, z pewnością należy stwierdzić, że wesprze ona procesy obecnie stosowane w bankach. Już teraz możliwe jest dokonywanie oceny zdolności kredytowej w sposób zautomatyzowany, przy użyciu algorytmów sztucznej inteligencji. Banki stosujące takie rozwiązania powinny jednak pamiętać o potencjalnych ryzykach, charakterystycznych dla technologii AI. Jednym z nich jest ryzyko dyskryminacji kredytobiorcy, wynikające z zastosowania niewłaściwych danych na etapie „trenowania” systemu AI.
Czytaj też: Prof. Adamus: Czy byty cybernetyczne trzeba uregulować w kodeksie cywilnym? >
Warto również wspomnieć o problemach dotyczących black-box, czyli niemożności wytłumaczenia decyzji podjętej przez sztuczną inteligencję, jak również ryzyka niedostępności i niedopasowania danych do potrzeb banku. Powszechnie mówi się również o tzw. „halucynacjach” czyli zachwianiach systemu AI, polegających na tym, że generuje on niedokładne lub zupełnie błędne odpowiedzi. Często wynika to ze specyfiki samych systemów AI, zwłaszcza dużych modeli językowych, które są zaprojektowane w taki sposób, aby zawsze udzielać odpowiedzi na zadane pytania. W związku z tym banki, wdrażając rozwiązania oparte o sztuczną inteligencję, powinny wziąć pod uwagę nie tylko ryzyka i wymogi prawne, ale również wyzwania sfery technologicznej związane z systemami AI.
Autorzy:
Przemysław Janczak, Radca prawny, Senior Associate, kancelaria Traple Konarski Podrecki i Wspólnicy
Hubert Łączkowski, Aplikant radcowski, Junior Associate, kancelaria Traple Konarski Podrecki i Wspólnicy
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
