Prezydent zaproponował pytanie referendalne w brzmieniu ”Czy jest Pan/Pani za realizacją unijnej polityki klimatycznej, która doprowadziła do wzrostu kosztów życia obywateli, cen energii i prowadzenia działalności gospodarczej i rolniczej ?” Czy tak sformułowane pytanie jest prawnie dopuszczalne i jakie konsekwencje rodzić będzie określony wynik referendum, również w kontekście ewentualnej jego mocy wiążącej - zastanawia się Rafał Rozwadowski, adwokat.
Referendum ogólnokrajowe to przejaw demokracji bezpośredniej, w której naród wypowiada się w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa. Istota referendum ogólnokrajowego, o którym mowa w art. 125 Konstytucji, sprowadza się do umożliwienia narodowi zajęcia stanowiska. W przypadku gdy w referendum bierze udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania, to jego wynik jest wiążący.
Wiążący wynik referendum oznacza, że właściwe organy państwowe podejmują niezwłocznie czynności w celu realizacji wiążącego wyniku referendum zgodnie z jego rozstrzygnięciem przez wydanie aktów normatywnych bądź podjęcie innych decyzji, nie później jednak niż w terminie 60 dni od dnia ogłoszenia uchwały Sądu Najwyższego o ważności referendum w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Zarządzenie przez prezydenta referendum ogólnokrajowego wymaga zgody Senatu wyrażonej bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.
Punktem wyjścia do analizy skutków wyników potencjalnego referendum jest zbadanie treści zaproponowanego pytania. Idea referendum, w tym rola, którą odgrywa w niej naród, nakazuje, aby zadane pytanie było precyzyjne i zrozumiałe. Nadto językowa struktura pytania powinna odzwierciedlać konstytucyjny cel jego zadania, tj. poznanie rzeczywistej woli odpowiadających.
Innymi słowy, pytanie nie powinno być sformułowane niejednoznacznie, lub w sposób sugerujący odpowiedź, lub dopuszczający dokonywanie różnych jego interpretacji. Zaproponowane pytanie popełnia niestety wszystkie te grzechy.
Przeczytaj także: Referendum lokalne – to od pytań zależy czy okaże się ważne
Po pierwsze, pytanie operuje pojęciem ogólnym i szerokim, jakim jest „unijna polityka klimatyczna”. Nie identyfikuje zatem przedmiotu pytania w sposób dostateczny, powodując de facto sytuację, że odpowiadający podejmując decyzję musi dokonać własnej interpretacji tego, na co się godzi, a czemu się przeciwstawia. Opierając się na językowej wykładni pojęcia zawartego w pytaniu, można teoretycznie dojść do wniosku, że pytanie to dotyczy wszelkich projektów „unijnych” odnoszących się do szeroko rozumianego klimatu, a zatem nawet tych, które są z klimatem jedynie pośrednio związane.
Po drugie, pytanie zawiera tezę, sugerując udzielenie konkretnej odpowiedzi. Z perspektywy oceny prawnej bez znaczenia jest bowiem czy „unijna polityka klimatyczna” doprowadziła do „wzrostu kosztów życia obywateli, cen energii i prowadzenia działalności gospodarczej i rolniczej”, czy też nie. Samo pytanie nie powinno zawierać żadnych sugestii ani podpowiedzi. Podobnie nieprawidłowym byłoby zadanie pytania ze swoistym „uzasadnieniem”, że polityka klimatyczna w sposób pozytywny oddziałuje na klimat, niezależnie od tego, czy obiektywnie byłoby to prawdą, czy fałszem.
Czytaj też w LEX: Referendum w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa jako symboliczna instytucja prawna >
Sama konstrukcja pytania powoduje, że uzyskana odpowiedź może nie odzwierciedlać rzeczywistej woli narodu. A zatem tak skonstruowane pytanie nie realizuje konstytucyjnego celu referendum, którym jest poznanie rzeczywistego stanowiska narodu w sprawie o szczególnym znaczeniu dla państwa.
Powyższe jest częścią problemu. Pozostaje drugi element, który odnosi się do sposobu interpretacji wyniku referendum i znaczenia tego wyniku dla podjęcia konkretnych działań przez organy państwowe.
W konsekwencji braku precyzji w pytaniu oraz w związku z sugestią odpowiedzi zawartą w jego treści, zachodzi ryzyko, że niemożliwym bądź znacznie utrudnionym będzie realizacja wyniku referendum, w szczególności, jeśli wynik taki będzie wiążący.
Czytaj też w LEX: O dopuszczalności konstytucyjnego referendum konsultacyjnego >
Organy państwowe powinny bowiem, w przypadku wiążącego wyniku referendum podjąć działania poprzez wydanie odpowiednich aktów normatywnych lub innych decyzji, aby ten wynik urzeczywistnić. Zakres i sposób takiego działania, uwzględniający również zasady poprawnej legislacji, oparty musi być na treści zadanego pytania i udzielonej na nie odpowiedzi.
Odpowiedź na ogólne i nieprecyzyjne pytanie to nieuprawnione przerzucanie zadania interpretacji woli narodu na organy państwowe, których rolą nie jest „domyślanie się”, co naród miał lub mógł mieć na myśli, ale realizacja jego woli wyrażonej jasno w referendum.
Czytaj też w LEX: Kompetencje wewnętrzne Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz Prezydenta Republiki Portugalii – analiza prawnoporównawcza >
W konsekwencji prowadzi to do rozmycia wszelkiej odpowiedzialności, w tym prawnej, za realizację lub brak realizacji wiążącego wyniku referendum i tworzenie przestrzeni do nieustannych sporów interpretacyjnych, dotyczących ustalenia, na co społeczeństwo konkretnie wyraziło zgodę lub czemu się sprzeciwiło i jak jego wolę urzeczywistnić. Nie taka jest rola i cel referendum.
Rafał Rozwadowski jest adwokatem prowadzącym własną kancelarię prawną
