Polska należy do liderów Unii Europejskiej w zakresie otwartości danych publicznych, ale w praktyce samorządy rzadko publikują je w centralnym portalu. Najnowsze badania Ministerstwa Cyfryzacji pokazują, że obowiązek ten realizuje zaledwie 8,4 proc. jednostek samorządu terytorialnego. Samorządowcy skarżą się na brak wiedzy, co publikować, ale także pieniędzy i kadr potrzebnych do wywiązania się z obowiązku.
Polska świetnie wypada w unijnych rankingach otwartości danych publicznych. Według badania Open Data Maturity 2025 wskaźnik dojrzałości sięga ok. 98 procent. Tak oceniany jest polski ekosystem otwartych danych, dzięki m.in. wysokiej jakości serwisowi (dane.gov.pl), poprawnie wdrożonemu prawu i prawidłowo funkcjonującym instytucjami. Tymczasem tylko ok. 8 proc. JST faktycznie publikuje dane w portalu dane.gov.pl. A taki obowiązek samorządy mają od ponad czterech lat.
Otwarte dane to informacje sektora publicznego udostępniane w postaci elektronicznej. Muszą być kompletne, aktualne, w formacie przeznaczonym do odczytu maszynowego i bezpłatnego ponownego wykorzystania (art. 2 pkt 11 ustawy o otwartych danych). To dane dotyczące m.in. bezpieczeństwa, budżetu, budownictwa, demografii, edukacji, nieruchomości czy danych teleadresowych. Mogą z nich swobodnie korzystać obywatele, organizacje pozarządowe i przedsiębiorcy. Co ważne, także w celach komercyjnych, np. do tworzenia aplikacji. Na portalu dane.gov.pl dostępnych jest ponad 90 przykładów takiego ponownego wykorzystania.
Ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego weszła w życie w grudniu 2021 roku. Obowiązek publikacji w portalu dane.gov.pl mają jednostki sektora finansów publicznych, w tym gminy, powiaty i urzędy marszałkowskie (art. 3 pkt 1-4 ustawy).
Jak wygląda zainteresowanie ze strony samorządów? Ministerstwo Cyfryzacji zbadało to dwukrotnie. Najpierw jesienią 2024 roku, z udziałem 1321 urzędów gmin, starostw powiatowych i urzędów marszałkowskich. Co się okazało? Zaledwie 6 proc. spośród badanych JST udostępniało dane w portalu dane.gov.pl.
Kolejny raport resort opublikował w maju 2026. Wynik: 8,4 proc. badanych samorządów publikuje w centralnym portalu (w ankiecie uczestniczyło 1319 podmiotów).
Odsetek jednostek deklarujących udostępnianie danych w portalu dane.gov.pl wzrósł jedynie o 2,4 punktu procentowego (z 6 proc. na 8,4 proc.) – mimo licznych działań podejmowanych w ramach Programu Otwierania Danych. Oczywiście wzrost cieszy, choć skala tego wzrostu nie jest duża - przyznają autorzy “Raportu z badania doświadczeń JST w zakresie otwierania danych”.
Najczęstszym powodem nieudostępniania danych w portalu jest nadal niewystarczająca wiedza o tym jakie dane można lub należy udostępniać. Jednocześnie zdecydowanie więcej samorządów wie o obowiązku publikowania na dane.gov.pl. Coraz większym problemem są braki kadrowe i finansowe. Samorządy podkreślają, że nie mają ani ludzi, ani pieniędzy na publikację w dane.gov.pl.
Dodatkowo sporo jednostek tłumaczy, że udostępnia informacje w innych miejscach. Przede wszystkim na BIP (deklaruje to ok. 90 proc. badanych jednostek) oraz na stronach internetowych urzędu. Wreszcie część samorządów nie widzi popytu na swoje dane ze strony mieszkańców, przedsiębiorców, przedstawicieli organizacji pozarządowych czy dziennikarzy.
Jednostki mogą udostępniać dane na BIP lub dedykowanej stronie internetowej. Jeśli jednak są to dane, które zgodnie z przepisami mają szczególne znaczenie dla rozwoju innowacyjności w państwie lub rozwoju społeczeństwa informacyjnego i ze względu na sposób ich przechowywania i udostępniania możliwe jest ich ponowne wykorzystywanie, to wówczas JST ma obowiązek publikacji tych danych również w portalu dane.gov.pl – podkreśla Katarzyna Szumotalska-Samorek z Biura Komunikacji Ministerstwo Cyfryzacji.
Ustawa o otwartych danych nie przewiduje sankcji za nieudostępnianie informacji w centralnym portalu.
Wiedza o istnieniu portalu dane.gov.pl i o obowiązku publikacji rośnie, ale spada gotowość do działania – wynika z badań wykonanych przez Ministerstwo Cyfryzacji.
W badaniu z 2024 roku
W 2026 roku odsetek ten spadł do 4,2 proc.
Ustawa daje samorządom możliwość powoływania pełnomocników ds. otwartości danych. W badaniu z 2024 roku niespełna 30 proc. samorządów deklarowało chęć powołania takiego pełnomocnika. Tymczasem z tegorocznej ankiety wynika, że zainteresowanie tym rozwiązaniem straciło na popularności (o 4 proc.).
Deklaracje te nie oznaczają jednak, że tacy pełnomocnicy zostali faktycznie powołani – stwierdza Katarzyna Szumotalska-Samorek.
Oba badania pokazują: samorządy nie chcą tworzyć nowych etatów ani stanowisk.
"W stosunku do pierwszej edycji badania nie zmniejszyły się problemy dotyczące braków kadrowych do realizacji zadań związanych z przygotowaniem i udostępnianiem danych; braku zainteresowania danymi ze strony interesariuszy; braku środków finansowych na realizację zadań związanych z przygotowaniem i udostępnianiem danych a także niewystarczającymi kompetencjami przedstawicieli JST do przygotowania danych w otwartych formatach” - podsumowują autorzy badania z 2026 roku.
Ministerstwo organizuje konferencje, wydaje poradniki i podręczniki, prowadzi kursy i szkolenia. Trwa projekt „Samorząd otwarty na dane", w ramach którego 2000 urzędników z całej Polski ma zdobyć lub ugruntować wiedzę na temat otwierania i zarządzania danymi publicznymi.
Realizacja projektu ma prowadzić do upowszechnienia kultury otwartości danych w administracji publicznej, wzrostu efektywności i jakości usług publicznych, zwiększenia transparentności działania JST oraz lepszego oparcia lokalnych polityk publicznych na rzetelnych danych – informuje Katarzyna Szumotalska-Samorek.
Projekt „Samorząd otwarty na dane" zajmuje się edukacją. Nadal problemem jest brak kadr i środków. Jak wynika z badań, problemem dla wielu JST jest konieczność wykonywania podwójnej pracy bez dodatkowych zasobów.
Od 19 maja 2026 r. obowiązuje też ustawa z 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o rzeczach znalezionych oraz Kodeksu cywilnego, która zobowiązuje do niezwłocznego umieszczania w portalu dane.gov.pl informacji o rzeczach znalezionych objętych publicznym ogłoszeniem.
