NSA: Koszty leczenia za granicą są rozliczane rygorystycznie
Lepiej nie wysyłać pocztą wniosku o zwrot kosztów leczenia za granicą, można bowiem przekroczyć sześciomiesięczny termin na jego złożenie. A Narodowy Fundusz Zdrowia nie patrzy na datę stempla pocztowego i ma do tego pełne prawo, nawet jeśli wcześniej przez wiele lat przymykał na to oko – wynika z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. To ważna informacja dla turystów i pacjentów wracających z innych państw Unii Europejskiej z rachunkami za leczenie albo fakturami za medykamenty.
Przekonała się o tym jedna z pacjentek z Kielc, która pojechała na zabieg stomatologiczny w znieczuleniu ogólnym do Czech w 2024 r. Dzień po wykonaniu zabiegu (19 listopada 2024 r.) pacjentka otrzymała fakturę za leczenie. Natomiast 21 maja 2025 r. (była to środa) do świętokrzyskiego oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) wpłynęła jej dokumentacja medyczna wraz z rachunkami oraz wnioskiem o zwrot kosztów leczenia za granicą. Ze stempla pocztowego wynikało, że przesyłka została nadana listem poleconym w dniu 16 maja 2025 r. (piątek).
Po sześciu miesiącach pacjent traci przywileje
NFZ wydał jednak decyzję odmawiającą pacjentce zwrotu kosztów zagranicznego dentysty. Urzędnicy powołali się na art. 42d ust. 12 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461). Wniosek o zwrot kosztów składa się w terminie sześciu miesięcy od dnia wystawienia rachunku za świadczenie opieki zdrowotnej, którego on dotyczy. NFZ podkreślił, że termin sześciomiesięczny określa okres, w którym może nastąpić ukształtowanie praw jednostki w ramach administracyjnego stosunku materialnego. Dlatego nie zastosował art. 57 par. 5 kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.), czyli nie wziął pod uwagę daty nadania wniosku listem poleconym na poczcie, gdyż przepis ten odnosi się jedynie do tzw. terminów procesowych. Dochowanie przez wnioskodawcę sześciomiesięcznego terminu nastąpi wyłącznie wtedy, gdy wniosek o zwrot kosztów składany w formie papierowej dotrze do oddziału wojewódzkiego NFZ do dnia określonego w tym przepisie. Oprócz tego NFZ powołał się na literalne brzmienie sformułowania "wniosek o zwrot kosztów składa się". To też, zdaniem NFZ, wydaje się potwierdzać, że jest to data doręczenia wniosku do organu. Dlatego NFZ uznał, że otrzymał wniosek dwa dni po terminie.
Zobacz w LEX procedurę: Zwrot kosztów świadczeń transgranicznych - zasady ogólne >
Sprawę badały Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach i NSA. Oba przyznały rację NFZ. Sądy administracyjne przypomniały, że przepisy prawnomaterialne regulują bezpośrednio stosunki administracyjnoprawne oraz wynikające z nich roszczenia (nakładanie obowiązków lub przyznawanie uprawnień), zaś przepisy procesowe jako normy instrumentalne określają drogę i sposób dochodzenia uprawnień wynikających z przepisów materialnych. Dlatego do oceny, czy wniosek o zwrotu kosztów leczenia został złożony w terminie, nie stosuje się kryteriów jak do terminów procesowych, w tym art. 57 par. 5 pkt 2 k.p.a.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Zachowanie terminu w przypadku nadania pisma pocztą zagraniczną >
Sądy uznały, że materialny charakter mają terminy do wykonania obowiązku wynikającego z mocy prawa oraz do dokonania czynności wywołujących bezpośrednio skutki materialnoprawne, niezależnie czy podejmowane są w toku postępowania, czy poza nim oraz bez względu na to, czy wywołują również skutki procesowe. Natomiast jeżeli skutki w sferze prawa materialnego mogą powstać jedynie na mocy decyzji administracyjnej, to terminy wyznaczające czas do dokonania czynności zmierzających do wszczęcia postępowania lub przyznania uprawnień traktowane są na ogół jako procesowe.
Nieprecyzyjne pouczenia na urzędowych stronach
Pacjentka podczas sprawy sądowej powoływała się na informacje udostępniane przez samych urzędników. Wnioskowała bowiem o dopuszczenie jako dowodu treści ówczesnego pouczenia zamieszczonego na stronie internetowej Ministerstwa Zdrowia (MZ), gdzie zawarto instrukcję składania wniosków o zwrot kosztów zagranicznego leczenia. MZ pisało tam do pacjentów: "Na złożenie wniosku masz sześć miesięcy od dnia wystawienia rachunku przez zagraniczną placówkę opieki zdrowotnej (wnioski, które wpłyną po upływie tego czasu, będą rozpatrywane negatywnie). Jeśli wniosek został wysłany pocztą tradycyjną, o terminie decyduje data stempla pocztowego." Co istotne, resort zdrowia w dniu 25 maja 2025 r. – czyli jeszcze przed wydaniem decyzji odmownej przez świętokrzyski NFZ, ale już po wniesieniu odwołania pacjentki - usunął z pouczenia w internecie fragment o nadaniu wniosku pocztą tradycyjną. Błędne (w świetle wyroku NSA) pouczenie widniało jednak na ministerialnej stronie co najmniej od 2017 r. (było jeszcze na starej wersji tej strony działającej przed 12 marca 2018 r.). Tak wynika z archiwalnych wersji strony internetowej ministerstwa. WSA w Kielcach odmówił jednak przeprowadzenia tego dowodu. Dlaczego? Sędziowie uznali, że zrzut ekranu ze strony internetowej nie posiada waloru dokumentu. Ponadto, na ocenę charakteru spornego terminu nie może mieć decydującego wpływu informacja zamieszczona na stronach internetowych Ministerstwa Zdrowia. Sędziowie zauważyli też, że tożsamej w treści informacji (tj. o dochowaniu terminu w przypadku nadania pisma w placówce pocztowej) nie zawiera zakładka na stronie internetowej NFZ dotycząca świadczeń w ramach opieki transgranicznej.
Zobacz procedurę w LEX: Opieka transgraniczna - warunki uzyskania zwrotu kosztów przez pacjenta >
To prawda, choć nie w pełni. Obecna informacja na stronie NFZ też nie jest do końca precyzyjna.
Wniosek o zwrot kosztów poniesionych za leczenie w innym państwie UE/EFTA/Zjednoczonego Królestwa możesz wysłać na dwa sposoby: pocztą tradycyjną bądź poprzez system e-Doręczeń lub ePUAP. Dołącz do wniosku oryginał rachunku za leczenie wystawiony przez świadczeniodawcę. Rekomendujemy:
- wysłanie wniosku pocztą tradycyjną, jeśli rachunek jest w formie papierowej,
- skorzystanie z systemu e-Doręczeń lub ePUAP, jeśli otrzymałeś e-fakturę (np. plik PDF przesłany e-mailem) – czytamy na stronie NFZ w zakładce „Zwrot kosztów leczenia w państwach UE/EFTA”.
Będzie wyrok z sprawie innej kobiety
Kielecka odmowa uwzględnienia wniosku o zwrot kosztów leczenia za granicą nie jest jedynym takim przypadkiem. Na rozstrzygnięcie w NSA czeka przypadek kobiety z województwa kujawsko-pomorskiego. Sprawa dotyczy pacjentki, która starała się o zwrot pieniędzy za leki kupione w aptece w Niemczech. Pacjentka wysłała na poczcie wniosek o zwrot kosztów lekarstw ostatniego dnia sześciomiesięcznego terminu od dnia wystawienia przez aptekarza rachunku. Była bardzo zdziwiona odmową NFZ, gdyż nie występowała o taki zwrot po raz pierwszy, ale w ciągu ostatnich dziewięciu lat wielokrotnie składała analogiczne wnioski i zawsze byłyby one uwzględniane. Część z nich teraz kwalifikowałaby się jako wpływające do NFZ po sześciomiesięcznym terminie. WSA w Bydgoszczy przyznał w jej sprawie rację urzędnikom, a uzasadnienie było analogiczne do sprawy kieleckiej.
Kobieta wniosła jednak skargę kasacyjną do NSA. Wyrok w jej sprawie ma zapaść w maju, ale w innym składzie orzekającym i w innym wydziale NSA.
Wyrok NSA z 1 kwietnia 2026 r., sygn. akt I GSK 131/26
Czytaj też w LEX:
