Brytyjska straż graniczna przeprowadziła kontrolę osobistą kobiety, żony podejrzanego o działalność terrorystyczną. Europejski Trybunał Praw Człowieka wytknął jej, że choć zgodnie z brytyjskim prawem, to nie przestrzegając procedur i przepisów. To - jak mówią eksperci - istotne także dla polskich służb, które często nadużywają tego uprawnienia. Bo stosowanie kontroli osobistej dowolnie może skończyć się nie tylko postępowaniem dyscyplinarnym czy karnym, ale też wysokim zadośćuczynieniem.
Kwestie kontroli, także osobistej, regulują poszczególne ustawy dotyczące służb. Po ostatnich zmianach - jak przyznają specjaliści - są dość szczegółowe, określają sposób jej dokonywania i przesłanki. W ustawie o Policji na przykład wyraźnie zaznaczono, że czynność ta ma być przeprowadzona w sposób "możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby kontrolowanej oraz w zakresie niezbędnym w danych okolicznościach do zrealizowania celu".
Sprawdź procedurę: Zatrzymywanie osób w ramach wykonywanych czynności >
Mimo to nadal zdarza się, że funkcjonariusze stosują kontrolę zbyt dowolnie, w sytuacjach w których nie jest ona zasadna. - A jest to kolejny obszar działania polskich służb poddawany szczegółowej kontroli przez ETPCz oraz w zakresie normatywnym czyli zgodności prawa krajowego z prawem Unii Europejskiej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej - przypominają rozmówcy Prawo.pl.
Czytaj: Strasburg: Kontrola pasażerów na lotnisku nie może być nieograniczona>>
Specjalista w zakresie czynności operacyjno-rozpoznawczych Jacek Kudła mówi wprost: ustawowych uprawnień z zakresu kontroli osobistej nie można nadużywać. - Funkcjonariusze danej służby muszą odpowiednio ocenić daną sytuacje i dostosować do niej obowiązujące przepisy. A po zmianach, które nastąpiły są one tak skonstruowane, że odnoszą się do poszczególnych sytuacji faktycznych. Są też unormowane różne przypadki kontroli: i osobista i np. bagażu i sprawdzenie bagażu podręcznego – przypomina.
Prawnicy nie mają wątpliwości - funkcjonariusz dokonujący czynności powinien znać przepisy i dostosowywać je do faktycznej sytuacji, a przy tym umieć znaleźć prawidłową podstawę prawną do ich zastosowania. Po pierwsze musi być zachowana celowość - czyli cel kontroli wynikający z ustawy. Chodzi o uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Drugim warunkiem jest znalezienie tego czego służby szukają - czyli np. narkotyków, niebezpiecznego narzędzia, przedmiotu, który jest zabroniony.
Sprawdź w LEX: Czy pracodawca ma prawo kontrolować samochody pracowników parkujące na terenie zakładu pracy? >
Co to oznacza? Jak mówi Kudła do kontroli osobistej nie wystarczy, że ktoś - kolokwialnie mówiąc – skrzywi się, zażartuje z policjanta, czy sprawia wrażenie, że ma coś na sumieniu.
- Czasem tak niestety bywa, że służby nadużywają tego uprawnienia. W mojej ocenie kontrola powinna być poprzedzona informacjami, że dana osoba może coś przy sobie mieć. Czasem w takim przypadku wystarczy wylegitymowanie. Jeśli policjant wtedy zauważy coś niepokojącego lub np. sprawdzi, że informacje o legitymowanej osobie znajdują się w policyjnych bazach - w przeszłości handlowała bronią lub narkotykami, ma podstawy do kontroli osobistej lub kontroli bagażu - dodaje.
Czytaj: Podczas podsłuchu wykryto inne przestępstwo? Sąd powinien to ocenić>>
Ryzyko błędu – jak mówią specjaliści jest duże - czego dowodem jest orzecznictwo Europejskiego Trybunału Prawa Człowieka. Pod koniec lutego zapadł wyrok ETPCz - Beghal przeciwko Zjednoczonemu Królestwu. Trybunał orzekł, że brytyjska ustawa zezwalająca na zaostrzoną kontrolę bezpieczeństwa na lotniskach i umożliwiająca zatrzymanie, przeszukanie i przesłuchanie pasażera bez uzasadnionej przyczyny, stanowiła naruszenie prawa do poszanowania życia rodzinnego pasażerki. Skargę do Trybunału wniosła obywatelka Francji zamieszkała w Wielkiej Brytanii, która w 2011 r. wracała samolotem do Wielkiej Brytanii po odwiedzinach u swego męża we Francji. Mąż skarżącej był wówczas pozbawiony wolności we Francji za przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Na lotnisku przetrzymywano ją około dwóch godzin.
- To są czynności na pograniczu, pomimo, że są określone w ustawie, nie można pozwolić sobie na kontrolowanie każdej osoby, w sposób dowolny bez żadnych ograniczeń . Istotna jest rzetelność służb, trzymanie się procedur, to podstawa tego by uniknąć w przyszłości zażaleń czy zadośćuczynień - mówi Kudła.
Kolejną istotną kwestią jest właśnie pouczanie skontrolowanej osoby, że ma prawo żądać sporządzenia protokołu i ma prawo składać zażalenie. Jak mówią eksperci, służby o tym "zapominają", szczególnie w przypadku obcokrajowców. Kontrola osobista nie może też trwać godzinami – chyba, że jest to uzasadnione np. sporządzaniem protokołów i innych koniecznych czynności, które należy prowadzić zgodnie z procedurą. Przetrzymywanie osoby bez wykonywania żadnych wobec niej czynności w zakresie o których mowa nie znajduje żadnego prawnego uzasadnienia - dodają. Z kolei osoba kontrolowana nie może takich czynności nagrywać.
- Kolejna kwestia to kontrola miejsc intymnych – najważniejsze jest to, że można ją przeprowadzać jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Co to znaczy? Funkcjonariusze muszą mieć informacje, że są do tego podstawy. Oczywiście są nagłe wyjątkowe przypadki, wynikające np. z zagrożenia dla życia czy zdrowia, kiedy taka kontrola może zostać przeprowadzona bez trzymania się kurczowo procedur – np., że kobietę ma przeszukiwać kobieta – ale muszą do tego być podstawy. Bo konsekwencje mogą być i dyscyplinarne i karne – mówi Kudła.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
