Posłowie i prezydent chcą, by tylko sąd mógł zawiesić adwokata
Samorządy prawnicze od lat zabiegają, by tylko sąd, a nie prokurator, mógł zawiesić w obowiązkach adwokata lub radcę prawnego. Takie rozwiązanie znalazło się w uchwalonej 27 lutego br. nowelizacji kodeksu postępowania karnego, ale prezydent Karol Nawrocki ją zawetował. Szansa na wprowadzenie zmiany nadal jest, bo zaproponowano ją w dwóch "nowych" projektach - poselskim i prezydenckim.
Petycję wraz z projektem zmian w tym zakresie NRA skierowała m.in. do Sejmu już wiosną 2025 r. Proponowała również m.in. zmianę art. 178 kodeksu postępowania karnego, dotyczącego tajemnicy spowiedzi i obrończej. Obecnie nie wolno przesłuchiwać jako świadków: obrońcy albo adwokata lub radcy prawnego działającego na podstawie art. 245 par. 1, co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Paragraf po zmianie miał brzmieć: obrońcy albo adwokata lub radcy prawnego co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Wygląda na to – jeśli oczywiście nowelę, nad którą kończą się prace w parlamencie (trafiła ponownie do Sejmu z nielicznymi poprawkami Senatu) – podpisze prezydent, że w pierwszej kolejności nastąpi zmiana dotycząca zawieszenia adwokatów i radców w postępowaniu przygotowawczym.
Prezes NRA Przemysław Rosati mówił nam, że pozbawienie czy zawieszenie prawa do wykonywania zawodu niesie za sobą ogromne konsekwencje więc powinno następować na mocy orzeczenia sądu dyscyplinarnego albo sądu powszechnego. - Nigdy na podstawie arbitralnej decyzji naszego przeciwnika procesowego, czyli prokuratora – wskazywał. I oceniał, że to będzie realna zmiana, która zbuduje standard niezależnego prawnika, niezależnego adwokata w demokratycznym państwie. – Nie mam wątpliwości, że miarą dojrzałości państwa demokratycznego jest to, na ile wprowadza instrumenty realnie budujące niezależność adwokata, który zapewnia pomoc prawną każdemu obywatelowi - zaznaczał.
Chodzi o sytuacje, gdy wobec prawnika reprezentującego podejrzanego lub oskarżonego formułowane są zarzuty o działania sprzeczne z prawem. Wykorzystany może być wtedy art. 276 kodeksu postępowania karnego, który stanowi, że tytułem środka zapobiegawczego można zawiesić oskarżonego w czynnościach służbowych lub w wykonywaniu zawodu albo nakazać powstrzymanie się od określonej działalności lub od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów, lub zakazać ubiegania się o zamówienia publiczne na czas trwania postępowania. Zastosowanie tego środka zapobiegawczego, zgodnie z art. 250 par. 4 k.p.k., w postępowaniu jurysdykcyjnym należy do sądu. Natomiast postępowaniu przygotowawczym decyzję w tej sprawie podejmuje prokurator prowadzący dane postępowanie.
Czytaj: Sąd, nie prokurator, zdecyduje o zawieszeniu adwokata w wykonywaniu zawodu>>
Ograniczenia konstytucyjnego prawa do obrony
Krytykował to także rzecznik praw obywatelskich, gdy był nim jeszcze Adam Bodnar. Wskazywał, że to sąd powinien zawieszać w czynnościach podejrzanego prawnika. Przypominał przy tym, że zawieszony adwokat czy radca prawny nie może m.in. prowadzić spraw swych klientów przed sądem czy prokuraturą. Pozbawia to ich, na czas zawieszenia, możliwości uzyskania pomocy prawnej.
To zaś oznacza niemożność realizacji konstytucyjnego prawa do obrony za pośrednictwem adwokata czy radcy prawnego, który zna ich sprawę i któremu powierzyli w tajemnicy informacje. Stosowanie tego środka w ramach śledztwa przez prokuratora budzi zastrzeżenia. Daje mu to bowiem możliwość instrumentalnego wykorzystania tej instytucji w celu pozbawienia podejrzanego możliwości skutecznej obrony. Prokurator jest zarazem „gospodarzem" postępowania, jak i jego stroną zainteresowaną osiągnięciem konkretnego rezultatu: skazania podejrzanego. A w obecnym kształcie ustrojowym nie sposób uznać, że prokuratura cechuje się niezależnością od władzy wykonawczej – dodawał.
Jednak mimo wieloletnich zabiegów samorządów adwokatów i radców prawnych oraz wyrobionej opinii Adama Bodnara jako późniejszego ministra, rozwiązanie tego problemu nie znalazło się w rządowym projekcie. Trafiło tam w końcu jako senacka poprawka do ustawy, która nie została jednak podpisana przez prezydenta.
Czytaj: Prezydent zawetował nowelizację k.p.k. ograniczającą tymczasowe areszty>>
Dwa projekty w Sejmie
Jest jednak szansa na regulację zgodną z oczekiwaniami adwokatów i radców prawnych, bo przewidują ją aż dwa projekty znajdujące się obecnie w Sejmie – prezydenta i grupy posłów Koalicji Obywatelskiej. Oba deklarują dostosowanie polskiego prawa karnego procesowego do standardów konstytucyjnych i międzynarodowych i przewidują zgodne z nimi regulacje dotyczące m.in. tymczasowego aresztowania, prawa do obrony i roli prokuratora w procesie.
Motywy zawetowania przez Karola Nawrockiego nowelizacji procedury karnej są wciąż przedmiotem dyskusji, ale złożony przez niego 27 marca br. własny projekt nowelizacji kodeksu postępowania karnego sugeruje, że nie chodziło o zasady zawieszania pełnomocników.
Proponuje się, aby środek zapobiegawczy, o którym mowa w art. 276 par. 1 k.p.k., w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego stosuje sąd – czytamy w uzasadnieniu.
Również autorzy poselskiego projektu (Koalicji Obywatelskiej), który trafił do Sejmu na początku czerwca, proponują zmiany w art. 276 par. 2–5 k.p.k. mające zrealizować postulat pozostawienia wyłącznie w gestii sądu możliwości stosowania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego.
Ratio legis takiej zmiany ma na celu wyeliminowanie sytuacji, w której jeden z uczestników postępowania (prokurator) mógłby (choćby tylko czasowo tj. do chwili rozpoznania zażalenia przez sąd – art. 252 par. 2 k.p.k.) pozbawić obrońcę oskarżonego prawa do reprezentowania jego interesów przez zastosowanie wskazanego środka zapobiegawczego – napisano w uzasadnieniu.
Czytaj: Prokurator nadal będzie mógł zawiesić adwokata>>
Szybkie rozpoznanie i powiadomienie dziekana
Do tego oba dokumenty wskazują, że razie wniosku prokuratora o zastosowanie takiego środka, w celu zapewnienia sprawności postępowania przygotowawczego proponuje się, by sąd rozpoznawał go bezzwłocznie, nie później niż w terminie siedmiu dni od dnia wpływu wniosku.
Proponuje się również wskazanie, że prokurator, oskarżony i obrońca mają prawo wziąć udział w posiedzeniu sądu dotyczącym zastosowania i przedłużenia stosowania tego środka zapobiegawczego oraz rozpoznania zażalenia na jego zastosowanie lub przedłużenie. Proponowane jest też wprowadzenie szczególnej regulacji, zgodnie z którą przedłużenie stosowania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego na okres oznaczony, przekraczający terminy określone w art. 263 par. 2 i 3 k.p.k., mogłoby nastąpić w wyjątkowych wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami.
Oba projekty przewidują też, że o zastosowaniu środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego sąd jest obowiązany bezzwłocznie zawiadomić dziekana okręgowej radcy adwokackiej lub dziekana radcy okręgowej izby radców prawnych właściwej ze względu na miejsce wykonywania przez oskarżonego zawodu. Ma to pozwolić na podjęcie właściwych działań przez władze odpowiednich samorządów zawodowych.
