Sąd, nie prokurator, zdecyduje o zawieszeniu adwokata w wykonywaniu zawodu

W trakcie prac nad nowelizacją procedury karnej, zakładającą m.in. nową definicję podejrzanego, wprowadzono poprawkę, zgodnie z którą zawieszenie w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego stosować będzie sąd, a nie prokurator. O zmianę taką samorząd adwokacki walczył od dawna, uzasadniając to m.in. koniecznością uniezależnienia adwokatów od decyzji ich przeciwników procesowych. Dodatkowo sąd będzie miał 7 dni na rozpoznanie takiego wniosku prokuratury.

Petycję wraz z projektem zmian w tym zakresie NRA skierowała m.in. do Sejmu wiosną 2025 r. Proponowała również m.in. zmianę art. 178 kodeksu postępowania karnego, dotyczącego tajemnicy spowiedzi i obrończej. Obecnie nie wolno przesłuchiwać jako świadków: obrońcy albo adwokata lub radcy prawnego działającego na podstawie art. 245 par. 1, co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Paragraf po zmianie miał brzmieć: obrońcy albo adwokata lub radcy prawnego co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Wygląda na to – jeśli oczywiście nowelę, nad którą kończą się prace w parlamencie (trafiła ponownie do Sejmu z nielicznymi poprawkami Senatu) – podpisze prezydent, że w pierwszej kolejności nastąpi zmiana dotycząca zawieszenia adwokatów i radców w postępowaniu przygotowawczym.

Tryb zawieszenia adwokata/radcy w rękach sądu, nie prokuratora

Na problem zwracał uwagę także Rzecznik Praw Obywatelskich – wówczas był nim Adam Bodnar. Wskazywał, że to sąd powinien zawieszać w czynnościach podejrzanego prawnika. Przypominał przy tym, że zawieszony adwokat czy radca prawny nie może m.in. prowadzić spraw swych klientów przed sądem czy prokuraturą. Pozbawia to ich (na czas zawieszenia) możliwości uzyskania pomocy prawnej. 

To zaś oznacza niemożność realizacji konstytucyjnego prawa do obrony za pośrednictwem adwokata czy radcy prawnego, który zna ich sprawę i któremu powierzyli w tajemnicy informacje. Stosowanie tego środka w ramach śledztwa przez prokuratora budzi zastrzeżenia. Daje mu to bowiem możliwość instrumentalnego wykorzystania tej instytucji w celu pozbawienia podejrzanego możliwości skutecznej obrony. Prokurator jest zarazem „gospodarzem" postępowania, jak i jego stroną zainteresowaną osiągnięciem konkretnego rezultatu: skazania podejrzanego. A w obecnym kształcie ustrojowym nie sposób uznać, że prokuratura cechuje się niezależnością od władzy wykonawczej – dodawał.

Czytaj też w LEX: Atak Ransomware w kancelarii – jak może przebiegać i jak mu zaradzić? >

Co do zmiany?

Zmiana ma objąć art. 276 k.p.k. Zgodnie z obowiązującym brzmieniem „tytułem środka zapobiegawczego można zawiesić oskarżonego w czynnościach służbowych lub w wykonywaniu zawodu albo nakazać powstrzymanie się od określonej działalności lub od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów, lub zakazać ubiegania się o zamówienia publiczne na czas trwania postępowania". Nowela k.p.k. zakłada, że ta część oznaczona zostanie jako par. 1 i dodane zostaną par. 2–5 w brzmieniu:

• par. 2.: Środek zapobiegawczy, o którym mowa w par. 1, w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego stosuje sąd. Przepisy dotyczące tymczasowego aresztowania stosuje się odpowiednio. Sąd rozpoznaje wniosek prokuratora o zastosowanie wskazanego środka bezzwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni. Nie zarządza się doprowadzenia podejrzanego na posiedzenie.
• par. 3.: Prokurator, oskarżony i obrońca mają prawo wziąć udział w posiedzeniu sądu dotyczącym przedłużenia stosowania środka zapobiegawczego, o którym mowa w par. 2, oraz rozpoznania zażalenia na jego zastosowanie lub przedłużenie. Niestawiennictwo oskarżonego, obrońcy lub prokuratora należycie zawiadomionych o terminie nie tamuje rozpoznania sprawy.
• par. 4.: W sprawach, o których mowa w par. 2, przedłużenie stosowania środka zapobiegawczego na okres oznaczony, przekraczający terminy określone w art. 263 par. 2 i 3, może nastąpić w wyjątkowych wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. W kwestii przedłużenia w toku postępowania przygotowawczego orzeka, na wniosek prokuratora, sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, a po wniesieniu aktu oskarżenia – sąd, przed którym sprawa się toczy.

Czytaj też w LEX: Ubezpieczenia OC osób wykonujących wybrane zawody prawnicze w kontekście odpowiedzialności za korzystanie z rozwiązań AI >

Niezależność adwokata musi zostać wzmocniona

Do sprawy odniósł się w rozmowie z Prawo.pl prezes NRA Przemysław Rosati. 

Nowelizacja procedury karnej zakłada istotną zmianę, którą zaproponowaliśmy i o wprowadzenie której zabiegałem, tj. poprawkę wprowadzoną na etapie prac sejmowych i na skutek petycji NRA. Chodzi o zmianę zasad zawieszania adwokatów w wykonywaniu zawodu. Dzięki tej zmianie (nowela po poprawkach Senatu wraca do Sejmu) środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego będzie stosował sąd, a nie jak dotąd prokurator. Naszym celem było doprowadzenia do rzeczywistego podniesienia standardu niezależności zawodu adwokata. Adwokat czy radca prawny nie może być w żaden sposób zależny od prokuratora - mówi  prezes Rosati. 

Dodaje, że pozbawienie czy zawieszenie prawa do wykonywania zawodu niesie za sobą ogromne konsekwencje.

- Powinno następować na mocy orzeczenia sądu dyscyplinarnego albo sądu powszechnego. Nigdy na podstawie arbitralnej decyzji naszego przeciwnika procesowego, czyli prokuratora – wskazuje prezes. Podkreśla, ż to realna zmiana, która buduje standard niezależnego prawnika, niezależnego adwokata w demokratycznym państwie. – Nie mam wątpliwości, że miarą dojrzałości państwa demokratycznego jest to, na ile wprowadza instrumenty realnie budujące niezależność adwokata, który zapewnia pomoc prawną każdemu obywatelowi. Przy okazji na tym rozwiązaniu – co warto podkreślić – skorzystali także radcowie prawni. Szkoda, że wcześniej radcowie prawni jako samorząd nie poparli oficjalnie naszego projektu regulującego tę kwestię, który jest także – powtarzam – w interesie radców – podsumowuje.

Czytaj też w LEX: Jak kupuje się usługi i produkty prawnicze w erze social mediów? >