SN: Zażalenie poziome na koszty ustalone przez referendarza
Niedopuszczalne jest zażalenie na postanowienie sądu o odrzuceniu skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych. Sąd w składzie trzyosobowym wyznaczonym do rozpoznania zażalenia może odrzucić zażalenie - taką uchwałę podjął Sąd Najwyższy w odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne budzące liczne wątpliwości sędziów.
Zażalenia poziome wprowadzone już kilka lat temu do kodeksu postępowania cywilnego nadal budzą wątpliwości sędziów, choć miały przyspieszyć postępowania. Sędziowie zwracają się więc do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie problemów.
I oto Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy przedstawił Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego zagadnienie, czy postanowienie Sądu Rejonowego o odrzuceniu skargi na orzeczenie referendarza sądowego, gdy orzeczenie to wydane zostało w sprawie kosztów sądowych, jest postanowieniem, na które przysługuje zażalenie do innego składu Sądu Rejonowego (zażalenie poziome)?
I czy Sąd Rejonowy powinien odrzucić zażalenie w innym składzie, to jest w składzie trzyosobowym, wylosowanym do rozpoznania tego zażalenia?
Zamknięty katalog spraw zaskarżalnych
Sąd przedstawiający zagadnienie prawne zauważył, że w art. 394 ze znaczkiem 2 par.1, 11 i 12 k.p.c. ustawodawca przewidział zamknięty katalog orzeczeń sądu drugiej instancji, na które służy zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji. W katalogu tym nie wymieniono postanowienia o odrzuceniu przez sąd orzekający jako sąd drugiej instancji skargi na orzeczenie referendarza sądowego. Także w art. 394 ze znaczkiem 1 k.p.c., gdzie przewidziano zamknięty katalog orzeczeń sądu drugiej instancji, na które służy zażalenie do Sądu Najwyższego, nie wymieniono postanowienia o odrzuceniu przez sąd orzekający, jako sąd drugiej instancji, skargi na orzeczenie referendarza sądowego.
Zdaniem Sądu Rejonowego w Warszawie, ustawodawca intencjonalnie nie przewidział możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji w kwestii odrzucenia skargi na orzeczenie referendarza sądowego (odmiennie od przypadku postanowienia w przedmiocie odrzucenia skargi na orzeczenie referendarza sądowego przez sąd pierwszej instancji ), zatem w konsekwencji uznać by należało, iż postanowienie takie jest postanowieniem niezaskarżalnym. A zażalenie wniesione na takie postanowienie jest zażaleniem niedopuszczalnym i jako takie podlega odrzuceniu.
Czytaj też w LEX: Przewodnik po zmianach w doręczeniach pism (PISP, e-Doręczenia, doręczenia tradycyjne) dla profesjonalnych pełnomocników >
Niezaskarżalność postanowienia
Pogląd ten reprezentowany jest też w nauce prawa. Ponadto Sąd Rejonowy zgodził się z zapatrywaniem Sądu Najwyższego, że postanowienie referendarza sądowego w sprawie kosztów postępowania może z kolei podlegać zaskarżeniu skargą. Jednakże skarga taka, zgodnie z art. 398 ze znaczkiem 23 par. 1 k.p.c., nie ma anulacyjnego charakteru i podlega rozpoznaniu przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o zażaleniu przez sąd działający jako sąd drugiej instancji. To zaś prowadzi do wniosku, że postanowienia sądu zapadające w postępowaniu toczącym się na skutek wniesienia skargi o takim charakterze, w tym postanowienie o odrzuceniu skargi ze względu na jej niedopuszczalność, należy traktować jako pochodzące od sądu drugiej instancji. W konsekwencji wydane w tych warunkach postanowienie o odrzuceniu skargi na orzeczenie referendarza, jako wydane przez sąd drugiej instancji, jest niezaskarżalne.
Sąd przedstawiający zagadnienia prawne uznał, że głównym argumentem zwolenników poglądu o zaskarżalności postanowienia jest wywodzenie dopuszczalności zażalenia z art. 394 ze znaczkiem 1a par. 1 pkt 13 k.p.c. Przepis ten stanowi, że zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji przysługuje na postanowienia tego sądu, których przedmiotem jest odrzucenie skargi na orzeczenie referendarza sądowego.
Sąd skrytykował jednak to stanowisko, ponieważ zostało już przesądzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że przy zastosowaniu tego przepisu sąd rejonowy działa jako sąd drugiej instancji (uchwała SN z 3 grudnia 2015 r., III CZP 81/15), a pogląd ten zyskał aprobatę doktryny. W tej części bowiem cytowane orzeczenia pozostają aktualne pomimo wydania ich przed nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego.
Sąd przedstawiający zagadnienia prawne zakwestionował pogląd, jakoby ten sam sąd w tym samym składzie w tej samej sprawie i na tym samym posiedzeniu orzekał alternatywnie jako sąd pierwszej instancji albo jako sąd drugiej instancji, w zależności od tego, jakiej treści postanowienie by wydał – a więc aby dopiero treść wydanego przez sąd orzeczenia niejako następczo determinowała to, czy orzekał jako sąd pierwszej, czy drugiej instancji. Sąd Rejonowy skrytykował także pogląd dopuszczający uznanie postanowienia o odrzuceniu skargi za zaskarżalne.
Zobacz też w LEX: Informatyzacja postępowania cywilnego – pierwsze doświadczenia i pułapki nowelizacji KPC >
Jaki skład sądu?
Według sędziów przedstawiających problem, za uznaniem, że zażalenie powinno zostać odrzucone w wylosowanym składzie trzyosobowym, przemawia art. 394 ze znaczkiem 2 par. 13 k.p.c. Przepis ten nakazuje rozpoznawanie zażaleń poziomych na postanowienia sądu drugiej instancji w składach kolegialnych.
Sąd przedstawiający zagadnienie prawne uwypuklił, że w podobnych przypadkach, gdy ustawodawca nie określił wprost, w jakim składzie powinno zostać rozpoznane zażalenie poziome, Sąd Najwyższy stawał na stanowisku, iż zażalenie takie podlega rozpoznaniu w składzie trzech sędziów (uchwały SN z 30 kwietnia 2024 r., III CZP 60/23, i z 1 lipca 2021 r., III CZP 36/20).
I tym razem SN potwierdził kolegialność orzeczenia. Uchwała została podjęta w składzie: SSN Marcin Trzebiatowski - sprawozdawca, SSN Marcin Łochowski oraz SSN Ewa Stefańska.
Uchwała Sądu Najwyższego z 14 maja 2026 r., sygnatura akt III CZP 44/25
