TSUE: Losowy przydział spraw musi być przejrzysty, obiektywny, bez arbitralności

Przepisy regulujące zwalnianie sędziów z obowiązku rozpoznania przydzielonych im spraw powinny określać jasne, obiektywne kryteria oraz przewidywać obowiązek uzasadnienia takiej decyzji, tak by nie było zagrożenia dla sędziowskiej niezawisłości. Z kolei system losowego przydziału spraw musi działać na podstawie „przejrzystych, obiektywnych i znanych z góry zasad, wykluczających arbitralność oraz nieuprawnioną ingerencję w rozstrzyganie spraw” – orzekł w czwartek, 15 października, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

TSUE odpowiadał na pytanie prejudycjalne sędzi Sądu Okręgowego w Warszawie (sprawa C-159/25). Chodziło o to, że do sądu II instancji trafiły dwie sprawy, które w czerwcu 2024 r. zostały losowo przydzielone, za pośrednictwem Systemu Losowego Przydziału Spraw (SLPS), innej sędzi. Po jej przeniesieniu do innego wydziału Kolegium Sądu Okręgowego zwolniło ją z prowadzenia 100 spraw. Następnie przewodniczący wydziału skierował te sprawy do ponownego losowania nowego referenta w systemie SLPS. Aż 56 z nich system przydzielił w styczniu 2025 r. autorce pytania, podczas gdy inni sędziowie otrzymali, jak wynika ze sprawy, niewiele spraw lub nie otrzymali żadnych. Odwołanie sędzi dotyczące nierównomiernego obciążenia pracą zostało odrzucone.

Czytaj: Sędziemu zalegają sprawy? Samo wyrównywanie referatów nie pomoże>>

W związku z tym sąd powziął wątpliwości, czy może być uznany za niezależny, bezstronny i ustanowiony ustawą w rozumieniu prawa UE, jeżeli sędzia rozpoznający sprawę został wyznaczony przez SLPS w okolicznościach budzących wątpliwości co do prawidłowości i przejrzystości tego procesu.

W szczególności chodziło o to, że:

• poprzedni sędzia został arbitralnie zwolniony z prowadzenia sprawy przez organ administracji sądowej;
• nowego sędziego wyznaczono przy użyciu systemu stworzonego przez władzę wykonawczą (ministra sprawiedliwości);
• algorytm SLPS nie jest przejrzysty ani możliwy do zweryfikowania;
• sposób działania systemu może prowadzić do nierównego obciążenia sędziów i dyskryminacji stron;
• istnieje ryzyko manipulacji lub błędów w losowaniu;
• brakuje skutecznego środka odwoławczego, który pozwalałby zakwestionować decyzje dotyczące przydziału spraw.

SLPS powinien być przejrzysty i obiektywny

W badanej sprawie, jak orzekł TSUE, zwolnienie sędzi z obowiązku rozpoznania spraw nastąpiło jednak na jej własny wniosek, w związku ze zmianą wydziału. Według TSUE nic nie wskazuje na to, by przeniesienie miało charakter arbitralny lub by sędzia złożyła wniosek w wyniku zewnętrznych nacisków.

Jak stwierdził TSUE, w takich okolicznościach samo zwolnienie sędzi z rozpoznania części spraw nie narusza jej niezawisłości, a nowo wyznaczony skład nie musi powstrzymywać się od ich rozpoznania. Zaznaczył jednak, że system losowego przydziału spraw musi opierać się na przejrzystych i obiektywnych zasadach, a prawidłowość jego stosowania powinna podlegać kontroli sądowej. Podkreślił też, że przepisy regulujące zwalnianie sędziów z obowiązku rozpoznania przydzielonych im spraw powinny określać jasne, obiektywne kryteria oraz przewidywać obowiązek uzasadnienia takiej decyzji. Ma to zapobiegać działaniom, które mogłyby zagrażać niezawisłości sędziowskiej.

Trybunał stwierdził, że losowanie odbywa się automatycznie, a algorytm systemu i raporty z losowań są publicznie dostępne. Ocenił też, że gwarancji niezawisłości sędziowskiej nie podważa brak publikacji kodu źródłowego SLPS ani określanie przez ministra sprawiedliwości ogólnych parametrów systemu.

Powinna istnieć możliwość sądowej kontroli przydziału

TSUE zastrzegł również, że ewentualne błędy systemu lub nierównomierne obciążenie sędziów pracą nie dowodzą automatycznie arbitralnego sterowania przydziałem spraw. To sąd krajowy musi jednak ostatecznie ocenić, czy działanie systemu, w tym ponowne losowanie, spełnia wymogi prawa UE.

Trybunał podkreślił, że w razie poważnych wątpliwości co do prawidłowości przydziału sprawy musi istnieć możliwość sądowej kontroli zastosowania systemu, zarówno na wniosek strony, jak i z urzędu. Kontrola powinna umożliwiać ustalenie, czy skład orzekający spełnia wymogi niezawisłego i bezstronnego sądu. Według TSUE w analizowanej sprawie sąd krajowy ma możliwość oceny, czy skład orzekający wyłoniony w wyniku losowania spełnia te wymogi.