Testament notarialny jest możliwy także w szpitalu lub w domu osoby schorowanej

Prawo o notariacie dopuszcza dokonanie przez notariusza czynności w innym miejscu niż kancelaria notarialna. Takie rozwiązanie jest jednak uzależnione od tego, czy za zmianą miejsca przemawia charakter czynności lub szczególne okoliczności. Może być nimi np. stan zdrowia i ryzyko jego pogorszenia. Wówczas nawet testament notarialny może być sporządzony w szpitalu. Choć co do zasady, zgodnie z przepisami i orzecznictwem SN, miejscem dokonywania czynności notarialnych jest kancelaria.

Takie sytuacje do rzadkich nie należą. Nasza bohaterka, pani Ludwika, nie myślała o kwestiach dziedziczenia aż do dnia, w którym uległa wypadkowi. Poddana została poważnej operacji i poinformowano ją, że przynajmniej przez kilkanaście dni będzie hospitalizowana. Kilka dni po operacji Ludwika doszła do wniosku, że chciałaby sporządzić testament. W jej opinii konieczna byłaby pomoc notariusza, gdyż nie zna regulacji prawa spadkowego, a jednocześnie czuje się niepewna przyszłości. Chciała część swojego majątku przekazać dorosłym córkom Hannie i Annie, a część - nieformalnemu partnerowi Januszowi, z którym jest w związku od kilku lat. Czy więc możliwe jest sporządzenie testamentu notarialnego poza siedzibą kancelarii?

Czytaj: Gdy notariusz nie może, starosta pomoże - testament allograficzny rzadki, ale praktyczny>>

Co wynika z przepisów?

Jak wynika z art. 950 Kodeksu cywilnego, testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego. Testament notarialny jest jednym z testamentów zwykłych. Z kolei zgodnie z art. 3 par. 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz. U. 2024. 1001) czynności notarialnych notariusz dokonuje w kancelarii notarialnej. Jednakże na podstawie art. 3 par. 2 tej ustawy czynność notarialna może być dokonana także w innym miejscu, jeżeli przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności. Jak należy rozumieć te regulacje?

- Określenie w art. 3 prawa o notariacie miejsca wykonywania czynności notarialnych (w kancelarii) jest konsekwencją ich urzędowego charakteru, korzystania przez notariusza z przymiotu osoby zaufania publicznego oraz ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Norma przepisu art. 3 par. 2 prawa o notariacie dopuszcza jednak funkcjonowanie w porządku prawnym możliwości dokonania czynności notarialnych także poza siedzibą kancelarii, o ile uzasadnia to określony stan faktyczny. Wskazany wyjątek od tej zasady podlega wykładni ścieśniającej, a w żadnej mierze ustawa nie przyznaje ani notariuszowi, ani tym bardziej stronie czynności żadnego „prawa podmiotowego” do oceny i skorzystania w swobodny sposób z wyboru innego miejsca sporządzenia danej czynności niż siedziba kancelarii - wskazał Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 7 lutego 2018 r. w sprawie I ACa 1179/17 (LEX nr 2645278).

Notariusz nie ma swobody działalności w wyborze miejsca dokonania czynności notarialnej. Ocena „szczególnych okoliczności” nie może być dowolna ani też świadczyć o dyspozycyjności zawodowej notariusza, ponieważ nie oznacza „swobody korzystania” przez notariusza z możliwości dokonywania czynności poza kancelarią. Także wola stron nie powinna powodować dokonywania czynności poza siedzibą kancelarii, o ile nie przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności - czytamy w uzasadnieniu tego sądu.

Notariusz Szymon Kołodziej wyjaśniał nam, że w praktyce najczęściej takimi szczególnymi okolicznościami są „podeszły wiek, stan zdrowia i niemożność poruszania się przez stronę czynności”. W takim przypadku czynności notarialne odbywają się w mieszkaniu prywatnym lub miejscu pobytu tej osoby (np. w szpitalu czy domu opieki) - dodawał.

Wózek inwalidzki - notariusz dojedzie

Analogiczna sytuacja może mieć miejsce, gdy osoba zainteresowana sporządzeniem testamentu w formie aktu notarialnego nie może bezproblemowo opuszczać mieszkania - z uwagi na stan swojego zdrowia. Taką kwestię analizował w szczególności Sąd Okręgowy w Łodzi w postanowieniu z 24 lutego 2015 r. w sprawie III Ca 1429/14 (LEX nr 2125870).

Sąd wskazywał, że „udanie się przez spadkobiercę do notariusza, nawet posiadającego kancelarię w jego siedzibie zamieszkania, z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością byłoby dla niego bardzo uciążliwe. Nawet posiadając sprawny wózek inwalidzki, testator musiałby korzystać z pomocy (zapewne co najmniej dwóch) osób w celu pokonania wszelkich przeszkód takich jak schody i progi”. W uzasadnieniu postanowienia zwrócono uwagę na to, że „nie można wymagać od osoby starszej i schorowanej dołożenia najdalej idącej staranności w celu złożenia oświadczenia spadkowego w sytuacji, gdy możliwe jest zachowanie aktu notarialnego w trybie czynności ‘wyjazdowej’”. Norma przepisu art. 3 par. 2 ustawy Prawo o notariacie została wprowadzona do porządku prawnego właśnie z myślą o tego rodzaju stanach faktycznych. Stąd odwołanie się do trybu czynności wyjazdowej należało uznać za uzasadnione.

Za czynność poza kancelarią trzeba zapłacić więcej

Co istotne, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, dokonanie czynności poza kancelarią jest dodatkowo płatne. Uregulowane jest to w rozdziale 3, par. 17. I tak maksymalna kwota, o którą może być zwiększone wynagrodzenie za dokonanie czynności notarialnej poza kancelarią notarialną, wynosi:

• w porze dziennej - 50 zł,
• w porze nocnej oraz w dni wolne od pracy - 100 zł
• za każdą godzinę niezbędną do dokonania tej czynności od opuszczenia kancelarii do powrotu.

Za porę dzienną liczy się czas między godziną 8 a 20.