Jest projekt ustawy o biegłych, stawki za godzinę pracy określi rozporządzenie

Do opiniowania trafił właśnie wyczekiwany przez biegłych projekt ich ustawy. Prace nad nim przedłużały się m.in. ze względu na to, jak miałoby być uregulowane wynagrodzenie biegłych. Ostatecznie zapisano, że będzie obliczane według stawki wynagrodzenia za godzinę pracy albo według taryfy zryczałtowanej określonej dla poszczególnych kategorii biegłych ze względu na dziedzinę i specjalność. Ile mają one wynosić, minister określi w rozporządzeniu.

O tym, że regulacja jest na ostatniej prostej, mówił Prawo.pl jeszcze w styczniu prof. Tadeusz Tomaszewski, przewodniczący zespołu, który przygotował projekt ustawy o biegłych sądowych i instytucjach opiniujących. Nad ustawą o biegłych kolejne ministerstwa sprawiedliwości pracują jednak od lat. Wystarczy przypomnieć, że już w 2019 r. ówczesne kierownictwo (ministrem był Zbigniew Ziobro) konsultowało projekt, w myśl którego to dyrektor Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie miałby powoływać i zawieszać biegłych, a także decydować, które instytucje naukowe lub specjalistyczne będą mogły wydawać opinie. Regulacja była mocno krytykowana przez środowisko biegłych, prace nad nią się nie zakończyły. Nowe kierownictwo, jeszcze za czasów ministra Adama Bodnara, zdecydowało o ponownym podjęciu prac nad regulacją. Wstępna wersja projektu – jak wynika z informacji Prawo.pl – gotowa była już wiosną 2025 r., a na przełomie roku ją poprawiano. Jednym z punktów zapalnych okazały się szacowane nawet na 1,8 mld zł koszty działalności Komisji Certyfikacyjnej (kwoty ujawniono w krytycznej w tym zakresie opinii Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury). Dlatego m.in. liczbę jej członków zmniejszono z 25 do 15. Kolejną kwestią było wynagrodzenie biegłych, a konkretnie wskazanie kwoty bazowej stanowiącej podstawę obliczenia wynagrodzenia biegłego za godzinę pracy oraz taryfy zryczałtowanej, a także propozycja jej waloryzacji. Po interwencji MF i przy sprzeciwie profesora Tomaszewskiego w projekcie z tego zrezygnowano.

Czytaj: Projekt o biegłych prawie gotowy, trwa poszukiwanie oszczędności>>

Jak uregulowano stawki za wynagrodzenie?

W OSR wskazano, że projekt określa „ogólne zasady ustalania wynagrodzenia za wydane opinie". Zgodnie z nim biegłemu sądowemu przysługuje wynagrodzenie za godzinę pracy oraz zwrot poniesionych przez niego wydatków niezbędnych dla wydania opinii. Z kolei wysokość wynagrodzenia ustala się, uwzględniając wymagane kwalifikacje, potrzebny do wydania opinii czas i nakład pracy, a wysokość wydatków ustala się na podstawie rachunków lub faktur albo kopii tych dokumentów, a jeżeli udokumentowanie poniesionych przez biegłego sądowego wydatków nie jest możliwe za pomocą rachunków lub faktur albo kopii tych dokumentów, biegły składa pisemne oświadczenie o poniesieniu wydatku, zawierające w szczególności wysokość wydatku, sposób jego wyliczenia oraz przyczynę braku możliwości jego udokumentowania.

 W projekcie, z uwagi na wątpliwości i rozbieżności obserwowane w dotychczasowej praktyce, określono również, jakie należności obejmuje wynagrodzenie biegłego sądowego oraz wydatki niezbędne dla wydania opinii. W szczególności dookreślono, że wynagrodzenie to obejmuje nie tylko należności za opracowanie opinii wraz z uzasadnieniem, ale również za opracowanie opinii uzupełniającej wraz z uzasadnieniem, z wyłączeniem przypadków, gdy organ prowadzący postępowanie zwrócił się o uzupełnienie wcześniejszej opinii z uwagi na jej niejasność, niepełność lub wewnętrzną sprzeczność - wskazano.

MS dodało, że wynagrodzenie biegłego sądowego obliczane będzie według stawki wynagrodzenia za godzinę pracy albo według taryfy zryczałtowanej określonej dla poszczególnych kategorii biegłych sądowych ze względu na dziedzinę i specjalność, w której opiniują.

Zgodnie z regulacją poniesione przez biegłego wydatki niezbędne dla wydania opinii obejmują:

• wydatki materiałowe;
• koszty amortyzacji aparatury badawczej i koszty utrzymania infrastruktury;
• koszty odczynników, zakupu jednorazowej aparatury badawczej, która służy do przeprowadzenia badań niezbędnych do sporządzenia tej opinii;
• koszty dojazdu na miejsce czynności;
• inne wydatki niezbędne do wydania opinii.

Samo wynagrodzenie biegłych - według projektu - ma być obliczane się według stawki wynagrodzenia za godzinę pracy albo według taryfy zryczałtowanej określonej dla poszczególnych kategorii biegłych ze względu na dziedzinę, w której opiniują. Co więcej, wynagrodzenie biegłego będącego podatnikiem obowiązanym do rozliczenia podatku od towarów i usług oraz zwrot poniesionych przez niego wydatków niezbędnych dla wydania opinii ma być podwyższone o kwotę podatku od towarów i usług, określoną zgodnie ze stawką tego podatku obowiązującą w dniu orzekania o tych należnościach. Projekt zawiera też delegację dla ministra do określenia, w drodze rozporządzenia, stawki wynagrodzenia biegłych oraz instytucji naukowych i specjalistycznych za godzinę pracy oraz taryfy zryczałtowane, o których mowa w ust. 3, mając „na uwadze nakład pracy i kwalifikacje biegłego oraz instytucji, poziom wynagrodzeń uzyskiwanych przez pracowników wykonujących podobne zawody, stopień złożoności problemu będącego przedmiotem opinii oraz warunki, w jakich opracowano opinię".

Z kolei jeżeli opinia biegłego jest fałszywa, wynagrodzenie i zwrot wydatków nie będą przysługiwały. Zapisano także, że jeżeli opinia będzie nierzetelna lub została wydana lub złożona ze znacznym nieusprawiedliwionym opóźnieniem, lub nie odpowiada treści zlecenia, wynagrodzenie lub zwrot wydatków ulegnie odpowiedniemu obniżeniu; w szczególnie rażących przypadkach sąd będzie mógł odmówić przyznania wynagrodzenia lub zwrotu wydatków poniesionych przez biegłego związanych z jej wydaniem.

Odmowa opinii? Tylko pod określonymi warunkami

Zgodnie z projektem biegły sądowy lub instytucja opiniująca nie będą mogły odmówić wydania opinii zleconej przez organ prowadzący postępowanie, z wyjątkiem sytuacji, gdy zlecenie będzie wykraczało poza kompetencje biegłego sądowego lub instytucji opiniującej, co zostanie uzasadnione; dowodu nie da się przeprowadzić ze względu na współczesne możliwości badawcze; gdy biegły sądowy lub instytucja opiniująca udokumentują obciążenie innymi ekspertyzami, jak też gdy proponowane przez zleceniodawcę wynagrodzenie będzie odbiegało na niekorzyść od wynagrodzenia obliczonego zgodnie z regułami ustawowymi.

Czytaj: Specjalna komisja ma weryfikować biegłych, ale nad pomysłem ciążą koszty>>

Będzie Rada Biegłych przy ministrze

Projekt zakłada też, że przy Ministrze Sprawiedliwości będzie działała Rada Biegłych, pełniąca funkcję opiniodawczo-doradczą dla ministra. Do jej zadań będzie należało:

• reprezentowanie interesów biegłych i wypowiadanie się w sprawach dotyczących biegłych i instytucji opiniujących;
• opiniowanie, na wniosek ministra, projektów aktów prawnych, przedsięwzięć organizacyjnych, naukowych i edukacyjnych dotyczących biegłych i instytucji opiniujących;
• występowanie do ministra z inicjatywami dotyczącymi usprawnienia funkcjonowania biegłych sądowych i instytucji opiniujących;
• proponowanie kandydatów na członków Państwowej Komisji Certyfikacyjnej oraz Zespołów do Spraw Standaryzacji;
• występowanie do ministra o przyznanie biegłemu sądowemu Odznaki za Zasługi dla Wymiaru Sprawiedliwości.

Z kolei w skład rady ma wchodzić dziesięciu przedstawicieli, w tym biegli sądowi lub inne osoby reprezentujące dziedziny lub specjalności, w których ustanawia się biegłych sądowych, powołanych spośród kandydatów wskazanych przez instytucje naukowe oraz organizacje zrzeszające biegłych. Kadencja Rady ma trwać 4 lata.

Najpierw certyfikat, potem wpis do rejestru biegłych

Tak jak już wcześniej opisywaliśmy, regulacja zakłada m.in. utworzenie niezależnej instytucji - Państwowej Komisji Certyfikacyjnej Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących, w skład której wejdzie 15 członków z kadencją 5-letnią: 7 ma być wybranych spośród kandydatów zgłoszonych przez prezesów sądów apelacyjnych, prokuratora generalnego, Naczelną Radę Adwokacką i Krajową Izbę Radców Prawnych; 5 spośród osób wyróżniających się wiedzą i doświadczeniem zawodowym z dziedzin i specjalności, w których opiniują biegli sądowi i instytucje opiniujące, spośród kandydatów zgłoszonych przez instytucje naukowe oraz organizacje zrzeszające biegłych; oraz 3 wyróżniających się wiedzą i doświadczeniem zawodowym z dziedzin i specjalności, w których opiniują biegli sądowi i instytucje opiniujące, spośród kandydatów zgłoszonych przez Radę Biegłych.

Sama Komisja ma przede wszystkim organizować proces weryfikacji kandydatów na biegłych sądowych i instytucji opiniujących oraz biegłych sądowych i instytucji opiniujących ubiegających się o przyznanie certyfikatu (taki certyfikat ma mieć bowiem 5 lat ważności). Ma też występować do ministra sprawiedliwości m.in. o wpis biegłego sądowego lub instytucji opiniującej do utworzonego na mocy ustawy Krajowego Rejestru Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących, zamieszczenie informacji w Rejestrze o zawieszeniu lub cofnięciu zawieszenia certyfikatu biegłego sądowego lub instytucji opiniującej, wydawanie decyzji w sprawie przyznania, zawieszenia oraz cofnięcia certyfikatu biegłego sądowego lub certyfikatu instytucji opiniującej. Będzie mogła też np. żądać okazania przez biegłego sądowego lub instytucję opiniującą prowadzonej dokumentacji dotyczącej wydawanych opinii. Z kolei samą weryfikacją kompetencji np. kandydatów na biegłego zajmować się mają zespoły oceniające powołane przez Komisję. Prawo do wykonywania czynności biegłego sądowego – w myśl tejże ustawy – w zakresie dziedziny lub specjalności wskazanej we wniosku kandydata będzie miała osoba, której przyznano certyfikat biegłego sądowego oraz która złożyła ślubowanie (przed prezesem sądu apelacyjnego) i została wpisana do Rejestru.

Więcej niż 25 lat i szkolenie

Projekt szczegółowo reguluje zarówno samą procedurę uzyskiwania certyfikatu, dokumenty, jakie trzeba przedstawić, jak i wymagania dla kandydatów na biegłych. I tak muszą oni mieć m.in. ukończone 25 lat, posiadać udokumentowane wiadomości specjalne z danej dziedziny nauki, techniki, sztuki, rzemiosła lub innej dziedziny, co najmniej 5 lat stażu zawodowego w tejże dziedzinie. Kandydat będzie także zobowiązany do ukończenia szkolenia w formie zajęć o charakterze teoretycznym, trwających co najmniej 15 godzin, z zakresu przepisów dotyczących statusu biegłego sądowego, jego praw i obowiązków w postępowaniu sądowym i przygotowawczym, aspektów etycznych sprawowania funkcji oraz zasad przeprowadzania dowodu z opinii biegłego i wymogów formalnych opinii. Co ciekawe, propozycja jest taka, by obowiązek ten nie dotyczył osób posiadających wykształcenie prawnicze.

Plany wydatków państwa od 2027 r. do 2036 r.

W projekcie zaplanowano również wydatki budżetu państwa związane z ustawą, rozłożone do 2036 r. I tak w przypadku sądów maksymalny limit wydatków budżetu państwa będących skutkiem wejścia w życie niniejszej ustawy wynosi:

1. w 2026 r. – 0 zł;
2. w 2027 r. – 55 459 392 zł;
3. w 2028 r. – 112 787 413 zł;
4. w 2029 r. – 145 280 930 zł;
5. w 2030 r. – 148 912 953 zł;
6. w 2031 r. – 152 635 777 zł;
7. w 2032 r. – 156 451 672 zł;
8. w 2033 r. – 160 362 963 zł;
9. w 2034 r. – 164 372 037 zł;
10. w 2035 r. – 168 481 338 zł;
11. w 2036 r. – 172 693 372 zł.