Kurator z nowoczesną legitymacją służbową, o którą musi zadbać? Nowela trafi do prezydenta

Senat nie wniósł poprawek do nowelizacji ustawy o kuratorach sądowych, regulującej m.in. kwestie kuratorskiej legitymacji służbowej i wprowadzającej możliwość zwolnienia aplikanta z pozostałej części aplikacji. Kuratorzy, choć podkreślają, że wprowadzane zmiany są raczej pozytywne, nie ukrywają, że zakres noweli budzi ich niedosyt. Ogólnopolski Związek Zawodowy Kuratorów Sądowych postulował m.in. uchylenie przepisu nakładającego obowiązek dbania o należyty stan legitymacji służbowej, a także chronienia jej przed uszkodzeniem, jako zbędny i powodujący ryzyko dyscyplinarek.

Ostatnia duża nowelizacja ustawy o kuratorach sądowych weszła w życie na początku 2023 r. Z jednej strony wprowadziła rozwiązania, o które kuratorzy walczyli – jak uregulowanie ryczałtu na pokrycie zwiększonych kosztów dojazdów. Z drugiej jednak strony osłabiła rolę samego kuratorskiego samorządu. Wątpliwości budziły m.in. zmiany w zakresie spraw dyscyplinarnych kuratorów zawodowych – przykładowo zgodnie ze zmianą rzecznika dyscyplinarnego powołuje na czteroletnią kadencję prezes sądu okręgowego spośród kuratorów zawodowych pełniących służbę w danym okręgu. Rola okręgowego zgromadzenia kuratorów ograniczona została w tym przypadku do wyboru członków sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji. Wcześniej rzecznika dyscyplinarnego wybierało okręgowe zgromadzenie kuratorów spośród swoich członków. Kadencja rzecznika dyscyplinarnego trwa sześć lat.

Czytaj: Nowoczesna legitymacja zawodu kuratora nie uzdrowi – kuratorzy zawiedzeni nowelą>>

Kolejną kwestią, która budziła wątpliwości kuratorów, było uregulowanie wyboru kuratora okręgowego. Wcześniej powoływał go na sześcioletnią kadencję prezes sądu okręgowego spośród – co ważne – kandydatów wybranych przez okręgowe zgromadzenie kuratorów ze swego grona, bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy członków zgromadzenia. I dopiero w przypadku niedokonania wyboru kandydatów przez dwa kolejne zgromadzenia kuratorów prezes sądu okręgowego powoływał go samodzielnie. Po dużej zmianie kuratora okręgowego minister powołuje spośród kuratorów zatrudnionych w danym okręgu. Będzie jednak możliwość – ze względu na dobro kuratorskiej służby sądowej – powołania go spośród kuratorów zawodowych spoza okręgu. Okręgowe zgromadzenie kuratorów, podobnie jak prezes sądu okręgowego, mogą zgłosić niezależnie po trzech kandydatów.

MS: Nowela usprawni nabór do zawodu?

Ministerstwo Sprawiedliwości podkreślało, że nowelizacja – która obecnie trafi do podpisu prezydenta – usprawni nabór do zawodu kuratora sądowego oraz uporządkuje kwestie organizacyjne kuratorskiej służby sądowej. Ma też, według resortu, usuwać wątpliwości interpretacyjne.

Wśród najważniejszych rozwiązań wymieniano:

• wprowadzenie możliwości przyspieszenia ścieżki dojścia do egzaminu kuratorskiego: Minister Sprawiedliwości będzie mógł, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwolnić aplikanta z pozostałej części aplikacji, bez zwalniania z egzaminu (jak wskazywano, rozwiązanie to pozwoli wcześniej przystąpić do egzaminu i przyspieszy nabór do zawodu);
• wprowadzenie – jak podkreśla resort – nowoczesnych legitymacji służbowych dla kuratorów zawodowych, kuratorów społecznych i aplikantów kuratorskich, zastępujących dotychczasowe książeczki;
• doprecyzowanie warunków przyznawania dodatków specjalnych dla kuratorów zawodowych (zgodnie z nowelą kuratorowi zawodowemu, w tym rzecznikowi dyscyplinarnemu, może być przyznany przez prezesa właściwego sądu dodatek specjalny z tytułu okresowego zwiększenia zakresu obowiązków służbowych, w tym za zastępowanie osoby długotrwale nieobecnej w pracy, lub z tytułu wykonywania innych czynności poza zwykłym zakresem obowiązków służbowych; dodatek ten może być przyznany na czas określony za okres wykonywania tych zadań do wysokości 40 proc. wynagrodzenia zasadniczego w ramach posiadanych środków określonych na wynagrodzenia osobowe kuratorów zawodowych);
• zmianę organu upoważnionego do wydania rozporządzenia określającego mnożniki wynagrodzenia zasadniczego kuratorów zawodowych i aplikantów kuratorskich, stawki dodatku funkcyjnego i patronackiego oraz szczegółowe warunki przyznawania dodatku patronackiego i specjalnego (z Rady Ministrów na ministra sprawiedliwości – chodziło m.in. o skrócenie procesu legislacyjnego);
• rozszerzenie możliwości delegacji kuratorów, doregulowanie kwestii wizytacji i lustracji działalności kuratora okręgowego oraz zespołu kuratorskiej służby sądowej; uściślenie składu komisji egzaminacyjnej przeprowadzającej egzamin kuratorski.Zobacz też w LEX: Jak egzekwować obowiązek udzielania pomocy kuratorom?

Co budzi wątpliwości kuratorów?

Swoje wątpliwości do noweli zgłaszał m.in. Ogólnopolski Związek Zawodowy Kuratorów Sądowych. Po pierwsze, jak wskazywał, zachodzą wątpliwości, czy upływ terminu ważności legitymacji prowadzi do jej wymiany (art. 3d), czy też do jej zwrotu (art. 3e). Ponadto wnosił o wykreślenie art. 3f, który nakłada obowiązek dbania o należyty stan legitymacji służbowej, a także chronienia jej przed uszkodzeniem, zniszczeniem albo utratą.

W naszej ocenie nie ma potrzeby ustawowo regulować takich oczywistości. Środowisko kuratorskie bardzo negatywnie odebrało proponowany zapis jako zbędny, uwłaczający funkcjonariuszowi publicznemu. Taki zapis teoretycznie może prowadzić do wszczynania postępowań wyjaśniających i dyscyplinarnych z uwagi na to, że według prezesa jakiś kurator nienależycie dbał o legitymację czy też nienależycie ją chronił przed zniszczeniem – dodano.

Związkowcy negatywnie zaopiniowali art. 1 ust. 3 dot. dodatku specjalnego. – Zauważyć należy, że przy tak skonstruowanym przepisie istnieje ryzyko, że kurator/rzecznik dyscyplinarny nie otrzyma dodatku z uwagi na brak środków – co może budzić wątpliwości interpretacyjne ze względu na użycie sformułowania „może być przyznany". W ocenie OZZKS należałoby użyć zapisu „przyznaje prezes właściwego sądu".

Ponadto zwiększenia – w naszej ocenie – wymaga wysokość dodatku specjalnego. Obecne określenie go na maksymalnej wysokości 40 proc. wynagrodzenia zasadniczego jest zdecydowanie za niskie i niejednokrotnie nieproporcjonalne do nakładu pracy, jaki podejmują kuratorzy w ramach wykonywania zwiększonych obowiązków – wskazywali, proponując zwiększenie dodatku do minimum 60 proc. wynagrodzenia zasadniczego. – Dzięki temu pracodawca wraz z bezpośrednim przełożonym kuratora będzie miał szersze możliwości rozdzielania zadań i dodatku między większą liczbę kuratorów. Stanie się to również zachętą dla kuratorów do przyjmowania na siebie zwiększonej liczby obowiązków – zaznaczyli związkowcy.

Po zmianach kuratorów nie przybędzie

W rozmowie z Prawo.pl Adam Witkowicz, wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych, podkreślał, że kiedy wiosną 2025 roku Departament Wykonania Orzeczeń i Probacji zwrócił się o przedstawienie propozycji do ewentualnej zmiany ustawy o kuratorach sądowych, OZZKS liczył na przygotowanie dużej nowelizacji ustawy.

Tymczasem został przygotowany dość skromny projekt, który w niewielkim stopniu odpowiada na potrzeby środowiska kuratorów sądowych. Chociaż z uzasadnienia projektu oraz oceny skutków regulacji wynika, że głównymi założeniami projektu jest m.in. zwiększenie efektywności naboru do kuratorskiej służby sądowej oraz poprawa organizacji i funkcjonowania kuratorskiej służby sądowej, to w ocenie Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych zaproponowane zmiany są niewystarczające, aby spełnić te założenia – mówił.

Przyznawał, że większość propozycji jest uzasadniona, jednak – jak podkreślał – mają one drugoplanowe znaczenie dla kuratorów sądowych.

Właściwie nie poprawiają one warunków pracy i płacy kuratorów zawodowych. Nie wprowadzają żadnych zmian w zakresie wynagrodzeń aplikantów i kuratorów zawodowych. Oznacza to, że wynagrodzenia aplikantów w dalszym ciągu będą oscylować na granicy płacy minimalnej, a realne dochody kuratorów zawodowych będą spadać. W naszej ocenie konieczne jest przyjęcie rozwiązania, w którym podstawę ustalenia wynagrodzenia zasadniczego kuratora zawodowego stanowi przeciętne wynagrodzenie w drugim kwartale roku poprzedniego (ogłaszane przez Prezesa GUS w Monitorze Polskim) – na wzór zasad obowiązujących sędziów – mówił Witkowicz.