Nowoczesna legitymacja zawodu kuratora nie uzdrowi – kuratorzy zawiedzeni nowelą

W Sejmie jest już projekt nowelizacji ustawy o kuratorach sądowych. Reguluje m.in. kwestie kuratorskiej legitymacji służbowej, wprowadza możliwości zwolnienia aplikanta z pozostałej części aplikacji i... wzbudza duży niedosyt wśród samych kuratorów. Jak podkreślają, zmiany choć są uzasadnione, pełnią rolę drugoplanową i nie rozwiązują najbardziej palących problemów ich zawodu – takich jak niskie wynagrodzenia, kwestia awansów czy przeciążenia pracą. Wskazują na konieczność odwrócenia zmian dotyczących choćby kuratorskich dyscyplinarek, ale też ograniczających rolę samorządu kuratorów.

Ostatnia duża nowelizacja ustawy o kuratorach sądowych weszła w życie na początku 2023 r. Z jednej strony wprowadziła rozwiązania, o które kuratorzy walczyli – jak uregulowanie ryczałtu na pokrycie zwiększonych kosztów dojazdów. Z drugiej jednak strony osłabiła rolę samego kuratorskiego samorządu. Wątpliwości budziły m.in. zmiany w zakresie spraw dyscyplinarnych kuratorów zawodowych – przykładowo zgodnie ze zmianą rzecznika dyscyplinarnego powołuje na czteroletnią kadencję prezes sądu okręgowego spośród kuratorów zawodowych pełniących służbę w danym okręgu. Rola okręgowego zgromadzenia kuratorów ograniczona została w tym przypadku do wyboru członków sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji. Wcześniej rzecznika dyscyplinarnego wybierało okręgowe zgromadzenie kuratorów spośród swoich członków. Kadencja rzecznika dyscyplinarnego trwa sześć lat.

Czytaj: Kurator sądowy zawodem podwyższonego ryzyka? Wraca postulat>>

Kolejną kwestią, która budziła wątpliwości kuratorów, było uregulowanie wyboru kuratora okręgowego. Wcześniej powoływał go na sześcioletnią kadencję prezes sądu okręgowego spośród – co ważne – kandydatów wybranych przez okręgowe zgromadzenie kuratorów ze swego grona, bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy członków zgromadzenia. I dopiero w przypadku niedokonania wyboru kandydatów przez dwa kolejne zgromadzenia kuratorów, prezes sądu okręgowego powoływał go samodzielnie. Po dużej zmianie kuratora okręgowego minister powołuje spośród kuratorów zatrudnionych w danym okręgu. Będzie jednak możliwość – ze względu na dobro kuratorskiej służby sądowej – powołania go spośród kuratorów zawodowych spoza okręgu. Okręgowe zgromadzenie kuratorów, podobnie jak prezes sądu okręgowego, mogą zgłosić niezależnie po trzech kandydatów.

Zobacz też w LEX: Przyszłość dozoru elektronicznego - szkolenie dla kuratorów sądowych >

MS: Nowela usprawni nabór do zawodu

Ministerstwo Sprawiedliwości podkreślało, że aktualna nowelizacja usprawni nabór do zawodu kuratora sądowego oraz uporządkuje kwestie organizacyjne kuratorskiej służby sądowej. Projekt doprecyzowuje przepisy i usuwa wątpliwości interpretacyjne.

Wśród najważniejszych rozwiązań wymieniało:

• wprowadzenie możliwości przyspieszenia ścieżki dojścia do egzaminu kuratorskiego: Minister Sprawiedliwości będzie mógł, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwolnić aplikanta z pozostałej części aplikacji, bez zwalniania z egzaminu (jak wskazywano, rozwiązanie to pozwoli wcześniej przystąpić do egzaminu i przyspieszy nabór do zawodu);
• wprowadzenie – jak podkreśla resort – nowoczesnych legitymacji służbowych dla kuratorów zawodowych, kuratorów społecznych i aplikantów kuratorskich, zastępujących dotychczasowe książeczki;
• doprecyzowanie warunków przyznawania dodatków specjalnych dla kuratorów zawodowych – chodzi m.in. o wskazanie, że dodatek specjalny przyznaje się „za okres wykonywania” określonych w ustawie zadań, ponieważ w tym zakresie były wątpliwości interpretacyjne;
• zmianę organu upoważnionego do wydania rozporządzenia określającego mnożniki wynagrodzenia zasadniczego kuratorów zawodowych i aplikantów kuratorskich, stawki dodatku funkcyjnego i patronackiego oraz szczegółowe warunki przyznawania dodatku patronackiego i specjalnego (z Rady Ministrów na ministra sprawiedliwości – chodziło m.in. o skrócenie procesu legislacyjnego);
• rozszerzenie możliwości delegacji kuratorów, doregulowanie kwestii wizytacji i lustracji działalności kuratora okręgowego oraz zespołu kuratorskiej służby sądowej;uściślenie składu komisji egzaminacyjnej przeprowadzającej egzamin kuratorski.

Zobacz też w LEX: Jak egzekwować obowiązek udzielania pomocy kuratorom? >

Zakres zmian niezadowalający

Już na etapie opiniowania zarząd MOZ KNSZZ „AD REM” wskazywał, że zaproponowany zakres zmian jest dalece niezadowalający.– Dwuletni okres rządów i deklarowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedzi kompleksowej zmiany ustawy w kontekście przedstawionego projektu budzą nasze uzasadnione rozczarowanie – podkreślali związkowcy, wymieniając postulaty, które wcześniej przesyłali do Departamentu Wykonywania Orzeczeń i Probacji.

Zaznaczali, że za sprawy priorytetowe uważają:

• zmianę rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie standardów obciążenia pracą kuratora zawodowego, gdyż obecna regulacja jest niezgodna z delegacją ustawową i stanowi rażące złamanie prawa;
• zmiany regulacji dotyczącej bezpłatnej ochrony prawnej;
• zmiany dotyczące ścieżki awansu;
• przebudowę zapisów dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej kuratorów.

Czytaj też w LEX: Diagnoza w pracy kuratora sądowego (osobowa i środowiskowa) >

Związek wskazywał przy tym na konieczność przywrócenia dwuinstancyjności postępowania w oparciu o sąd dyscyplinarny składający się z kuratorów sądowych. Tak było przed nowelizacją, która weszła w życie w 2023 r. Obecnie w sprawach dyscyplinarnych kuratorów zawodowych orzeka w pierwszej instancji sąd dyscyplinarny w sądzie okręgowym, zwany dalej „sądem dyscyplinarnym pierwszej instancji”, w składzie trzyosobowym, w drugiej instancji – sąd okręgowy w składzie trzech sędziów.

Czytaj: Zmiany dla kuratorów sądowych wchodzą w życie>>

Po zmianach kuratorów nie przybędzie 

W rozmowie z Prawo.pl Adam Witkowicz, wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych, podkreśla, że kiedy wiosną 2025 roku Departament Wykonania Orzeczeń i Probacji zwrócił się o przedstawienie propozycji do ewentualnej zmiany ustawy o kuratorach sądowych, OZZKS liczył na przygotowanie dużej nowelizacji ustawy.

Tymczasem został przygotowany dość skromny projekt, który w niewielkim stopniu odpowiada na potrzeby środowiska kuratorów sądowych. Chociaż z uzasadnienia projektu oraz oceny skutków regulacji wynika, że głównymi założeniami projektu jest m.in. zwiększenie efektywności naboru do kuratorskiej służby sądowej oraz poprawa organizacji i funkcjonowania kuratorskiej służby sądowej, to w ocenie Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych zaproponowane zmiany są niewystarczające, aby spełnić te założenia – mówi.

Przyznaje, że większość propozycji jest uzasadniona, jednak – jak podkreśla – mają one drugoplanowe znaczenie dla kuratorów sądowych. – Właściwie nie poprawiają one warunków pracy i płacy kuratorów zawodowych. Projektowane przepisy nie wprowadzają żadnych zmian w zakresie wynagrodzeń aplikantów i kuratorów zawodowych. Oznacza to, że wynagrodzenia aplikantów w dalszym ciągu będą oscylować na granicy płacy minimalnej, a realne dochody kuratorów zawodowych będą spadać. W naszej ocenie konieczne jest przyjęcie rozwiązania, w którym podstawę ustalenia wynagrodzenia zasadniczego kuratora zawodowego stanowi przeciętne wynagrodzenie w drugim kwartale roku poprzedniego (ogłaszane przez Prezesa GUS w Monitorze Polskim) – na wzór zasad obowiązujących sędziów – mówi.

Czytaj też w LEX: Dynamika zmian w strukturze kuratorskiej służby sądowej - (z)marnowany potencjał czy nowe perspektywy? - Raport z badań >

Witkowicz dodaje, że obecna średnia wieku kuratorów wynosi około 50 lat, co wskazuje na brak zainteresowania tym zawodem wśród młodych osób.

Aby odwrócić ten trend, niezbędne jest zwiększenie atrakcyjności pracy kuratora. Warto rozważyć podniesienie wynagrodzeń, przywrócenie przywilejów emerytalnych, zapewnienie lepszej pomocy prawnej, a także wprowadzenie adekwatnych dodatków specjalnych i ryczałtów za zastępstwa. Projekt de facto nie modernizuje aplikacji kuratorskiej, której model nie ulega zmianie i która nadal ma się odbywać w Akademii Wymiaru Sprawiedliwości, a nie w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury. Projekt nie zawiera także rozwiązań przywracających samorządność kuratorskiej służby sądowej – podsumowuje.

W ocenie związkowców „zamiana papierowych legitymacji na nowocześniejsze nie zachęci kandydatów do aplikowania na aplikację kuratorską”. – Postrzegamy ten projekt jako niewykorzystaną szansę na gruntowne zmiany ustawowe i faktyczną poprawę pracy grupy zawodowej, która jest kluczowa w zakresie bezpieczeństwa publicznego – podkreśla wiceprzewodniczący.

Czytaj też w LEX: Dylematy działania profesjonalnego w terenowej pracy kuratora rodzinnego w Polsce >