Kurator sądowy zawodem podwyższonego ryzyka? Wraca postulat

Kuratorzy sądowi chcą, aby Rada Dialogu Społecznego zajęła się tematem wpisania ich zawodu do wykazu prac o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Uzasadniają to tym, że praca, którą wykonują, jest szczególna, wiąże się z licznymi zagrożeniami i może skutkować wypaleniem zawodowym. Postulat wraca od lat – kuratorzy starali się o to m.in. w 2022 r., podczas prac nad zmianami w ich ustawie.

Chodzi m.in. o wpisanie zawodu kuratora do wykazu prac, w przypadku których przysługują emerytury pomostowe. Prace w szczególnych warunkach – przypomnijmy – to prace związane z czynnikami ryzyka, które wraz z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia. Są one wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się, jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego.

W 2021 r. przeprowadzono badanie, które miało potwierdzić zagrożenia związane z zawodem kuratora. Wzięło w nim udział 506 kuratorów, z czego 46 proc. stanowili kuratorzy rodzinni, a 54 proc. – kuratorzy dla dorosłych. Z raportu wynikało, że w grupie kuratorów występują najwyższe wymagania ilościowe pracy, znacząco przekraczające poziomy obserwowane w innych porównywanych grupach zawodowych. Oznacza to, że większość badanych kuratorów narzeka, iż często nie ma czasu na wykonanie wszystkich zadań, a obowiązki nawarstwiają się, co powoduje powstawanie zaległości w pracy.

Czytaj: Kuratorzy "w terenie" zużywają i buty, i... zdrowie>>

Najwyższe wyniki zaobserwowano również w odniesieniu do tempa pracy. Badani kuratorzy zwracali uwagę, że przez większość czasu muszą pracować bardzo szybko. Co więcej, ich praca – jak wskazano w opracowaniu – charakteryzuje się najwyższymi wymaganiami poznawczymi. Wyniki badania wykazały także, że kuratorzy są narażeni na agresję ze strony osób z zewnątrz organizacji (klientów, podopiecznych itp.). Przykładowo z zastraszaniem z użyciem przemocy fizycznej co najmniej raz w tygodniu spotyka się 3 proc. kuratorów, a z przemocą fizyczną – ok. 1 proc.

Czytaj też w LEX: Dynamika zmian w strukturze kuratorskiej służby sądowej - (z)marnowany potencjał czy nowe perspektywy? - Raport z badań >

Kuratorzy nie odpuszczają tematu

Chcemy, aby Rada Dialogu Społecznego ponownie zajęła się tematem dopisania nas do wykazu prac o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Z takim postulatem wspólnie wystąpiły wszystkie związki zawodowe zrzeszające kuratorów sądowych oraz Krajowa Rada Kuratorów. Uważamy, że zawód kuratora w pełni spełnia definicję pracy o szczególnym charakterze. Do wniosku dołączyliśmy obszerne materiały potwierdzające nasze stanowisko – opracowania, raporty oraz analizy – mówi Adam Witkowicz, wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych.

Kuratorzy uzasadniają swój postulat m.in. specyfiką wykonywanej pracy, która wiąże się z permanentnym stresem oraz realnym zagrożeniem zdrowia i życia. Wynika ono z pracy w terenie oraz bezpośrednich kontaktów z osobami często agresywnymi, uzależnionymi lub z zaburzeniami psychicznymi, a także prezentującymi zachowania nieprzewidywalne. Jak podkreślają, wykonywanie obowiązków kuratora oznacza również wyjątkowo wysoką odpowiedzialność społeczną oraz znaczne obciążenie psychiczne, które narastają wraz z wiekiem i długoletnim stażem pracy, ograniczając możliwość dalszego wykonywania zawodu w pełnym wymiarze czasu.

Jak nieoficjalnie ustaliło Prawo.pl, przedstawiciele kuratorskiej służby sądowej planują wystąpienie do Ministerstwa Sprawiedliwości z postulatem nowelizacji ustawy o kuratorach sądowych, polegającej na wprowadzeniu możliwości przechodzenia na wcześniejszą emeryturę – na zasadach zbliżonych do tych, które obowiązują w innych służbach publicznych.

Czytaj też w LEX: Dylematy działania profesjonalnego w terenowej pracy kuratora rodzinnego w Polsce >

Stres, wypalenie, ryzyko dla zdrowia i życia

Jak wskazano w uzasadnieniu wniosku do Rady, zawód kuratora sądowego w sposób jednoznaczny spełnia kryteria pracy o szczególnym charakterze, ponieważ:

• wiąże się z permanentnym, wysokim ryzykiem zagrożenia zdrowia i życia, wynikającym z pracy z osobami objętymi nadzorem sądowym, nierzadko agresywnymi, uzależnionymi lub z zaburzeniami psychicznymi, a także podejmującymi zachowania nieprzewidywalne;
• wymaga wykonywania czynności w warunkach terenowych, często w środowiskach trudnych społecznie, niebezpiecznych i obarczonych wysokim ryzykiem wystąpienia sytuacji kryzysowych;
• specyfika pracy kuratorów sądowych, związana z realizacją zadań o charakterze wychowawczo‑resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, wykonywanych w terenie, pociąga za sobą możliwość wystąpienia różnorodnych zagrożeń zawodowych. Kuratorzy działają w środowiskach o wysokiej przestępczości i wysokim poziomie demoralizacji;
• charakteryzuje się znacznym obciążeniem psychicznym, stresem oraz wyjątkowo wysoką odpowiedzialnością społeczną, które narastają wraz z wiekiem i długoletnim wykonywaniem zawodu, ograniczając możliwość dalszej pracy w pełnym wymiarze czasu;
• wiąże się z obowiązkiem stałej dyspozycyjności, w tym gotowości do podejmowania interwencji poza standardowymi godzinami pracy.

Czytaj też w LEX: Diagnoza w pracy kuratora sądowego (osobowa i środowiskowa) >

Dodano, że kuratorzy sądowi, w przeciwieństwie do funkcjonariuszy policji, wykonują swoje zadania pojedynczo i nie mają żadnych środków ochrony osobistej. Wyposażeni są jedynie we własne umiejętności psychologiczno‑pedagogiczne oraz zdolność działania w sytuacjach stresowych.

Jak wskazano, tylko w latach 2018–2025 doszło do niemal 200 drastycznych incydentów wymierzonych w kuratorów. Wymieniono m.in. atak z użyciem siekiery (Zabrze, 2025 r.), bezprawne pozbawienie wolności kuratora w Radomsku w 2019 r. czy grożenie nożem w Zamościu w 2023 r.

Zobacz też w LEX: Jak egzekwować obowiązek udzielania pomocy kuratorom? >

Sprawny kurator to bezpieczny obywatel

W uzasadnieniu dodano, że brak wpisania zawodu kuratora sądowego do wykazu prac o szczególnym charakterze zagraża bezpieczeństwu publicznemu. – Specyfika pracy kuratora wymaga stałego kontaktu z osobami agresywnymi, zaburzonymi psychicznie oraz uzależnionymi. Skuteczna realizacja zadań w środowiskach wysokiego ryzyka wymaga refleksu, sprawności fizycznej i wysokiej odporności emocjonalnej. Utrzymanie tych cech do ustawowego wieku emerytalnego jest w praktyce niemożliwe i nie znajduje potwierdzenia w aktualnej wiedzy medycznej i psychologicznej. Pozostawienie w służbie osób z objawami chronicznego stresu i naturalnie obniżoną sprawnością skutkuje błędami w ocenie ryzyka, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla kuratorów, podopiecznych oraz osób postronnych – zaznaczono.

Dodano również, że istnieje ryzyko błędnych decyzji diagnostycznych wynikających z deficytów poznawczych.

Kuratorzy są ogniwem kontroli państwowej nad sprawcami najcięższych zbrodni opuszczającymi zakłady karne czy oddziały psychiatrii sądowej. Narastające z wiekiem i stażem pracy zmęczenie oraz deficyty poznawcze wynikające z chronicznego stresu mogą prowadzić do niedostrzeżenia symptomów eskalacji przemocy w rodzinie lub błędnej oceny ryzyka recydywy. Każdy taki błąd może mieć bezpośrednie i poważne konsekwencje dla bezpieczeństwa publicznego. Kuratorzy prowadzą również ośrodki kuratorskie, w których realizują intensywne programy wychowawcze dla młodzieży zdemoralizowanej i wchodzącej w konflikt z prawem. Jest to praca o ogromnym natężeniu emocjonalnym, wymagająca od kuratora stałej uwagi, energii i autorytetu. Jeśli kuratorzy, z racji wieku i przeciążenia, tracą zdolność do efektywnej pracy z młodzieżą, ośrodki te tracą swoją skuteczność – podsumowano.

Zobacz też w LEX: Przyszłość dozoru elektronicznego - szkolenie dla kuratorów sądowych >

Czytaj: Niezaopiekowany jak były skazany? NGO-sy bez pieniędzy na pomoc postpenitencjarną>>