Przepisy muszą zapewniać rzeczywistą ochronę pokrzywdzonego
Przepisy prawa karnego powinny zapewniać gwarancję ochrony godności nie tylko podejrzanych, oskarżonych i skazanych, ale również pokrzywdzonych. Przesądza o tym przepis art. 2 par. 1 pkt 3 k.p.k., w treści którego zakodowano jeden z podstawowych celów postępowania karnego, jakim jest strzeżenie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności – pisze dr Piotr Kosmaty, prokurator Prokuratury Regionalnej w Krakowie, Fundacja SPRZYMIERZENI z GROM.
Ochrona interesów ofiar przestępstw przez dekady nie znajdowała należnego jej miejsca w przestrzeni prawnokarnej. Dopiero kilkanaście lat temu, a zatem stosunkowo niedawno, pojawiła się w aktach normatywnych, zarówno unijnych, jak i rodzimych. Ten stan rzeczy był niewątpliwie efektem nadmiernej koncentracji ustawodawcy na sprawcy przestępstwa, a także bezgranicznej ufności w ideę jego resocjalizacji.
Brakowało za to rozwiązań wzmacniających bezpieczeństwo osobiste pokrzywdzonych oraz świadków. Należy pamiętać, że zapewnienie ochrony i pomocy pokrzywdzonemu (świadkowi) to również spora korzyść dla procesu. Świadek mający poczucie bezpieczeństwa i świadomy tego, że aparat państwa za nim stoi, chętnie zeznaje. Stosunkowo często można zauważyć na sali sądowej sytuacje, w których świadek zapytany przez sędziego, czy rozpoznaje oskarżonego, natychmiast zaprzecza temu, nawet nie patrząc w jego stronę.
Czytaj: Prok. Kosmaty: Państwo musi chronić pokrzywdzonego obawiającego się odwetu przestępcy>>
Prawo unijne dało nam narzędzia
W wyniku implementacji dyrektywy 2012/29/UE oraz dyrektywy 2011/99/UE ustawą z dnia 28 listopada 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r., poz. 21) do polskiego systemu prawnego wprowadzone zostały dotychczas nieznane środki ochrony i pomocy dla ofiar przestępstw, świadków oraz ich najbliższych. Zgodnie z art. 3 u.o.p.p.ś. do środków ochrony i pomocy należą: ochrona na czas czynności procesowej, ochrona osobista oraz pomoc w zakresie zmiany miejsca pobytu. Ostatni z wymienionych środków może być połączony z ewentualną pomocą finansową. Ochrona na czas czynności procesowej może być uruchomiona w przypadku wystąpienia zagrożenia dla życia lub zdrowia osoby chronionej w sprawach o wszystkie przestępstwa. Dwa pozostałe środki mają zastosowanie w stosunku do osób występujących w sprawach o poważne przestępstwa. Ponadto musi wystąpić wysoki stopień zagrożenia oraz konieczność zapewnienia długotrwałej ochrony. Środek w postaci pomocy w zmianie miejsca pobytu ma charakter subsydiarny, co oznacza, że jest wdrażany tylko wtedy, gdy pozostałe okażą się niewystarczające. Ochrona na czas czynności procesowej może przybrać postać obecności funkcjonariuszy policji w pobliżu osoby chronionej w trakcie czynności procesowej z jej udziałem, w drodze do miejsca przeprowadzenia tej czynności (np. w drodze do sądu na przesłuchanie) lub w drodze powrotnej. Ochrona osobista może być realizowana w kilku wariantach, które charakteryzują się różnym stopniem intensywności. W pobliżu osoby chronionej mogą stale lub czasowo przebywać funkcjonariusze policji, mogą ją czasowo obserwować, wskazywać bezpieczne miejsca do przebywania, bezpieczne sposoby przemieszczania się oraz określać, jak ma się kontaktować z innymi osobami.
Komendant odmówił? Szans na weryfikację tej decyzji praktycznie nie ma
Przed wydaniem zarządzenia w przedmiocie przyznania ochrony lub pomocy właściwy komendant policji dokonuje oceny okoliczności uzasadniających udzielenie stosownego środka. Przy ocenie stopnia zagrożenia dla życia lub zdrowia pokrzywdzonego, świadka lub osób im najbliższych bierze pod uwagę ich właściwości i warunki osobiste, związek ze sprawcą, rodzaj, sposób i okoliczności popełnienia czynu oraz motywację sprawcy.
Zarządzenie w przedmiocie udzielenia środków ochrony i pomocy wydaje właściwy komendant policji w terminie nie dłuższym niż 14 dni od dnia otrzymania wniosku, po przeprowadzeniu oceny okoliczności uzasadniających udzielenie środków ochrony i pomocy odpowiednio do stopnia zagrożenia dla osób chronionych. Osoba, której odmówiono udzielenia środków ochrony i pomocy, może w terminie 7 dni od dnia powiadomienia o odmowie złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek będzie podlegał ponownemu rozpatrzeniu tylko wtedy, gdy ujawnią się nowe okoliczności. W przeciwnym razie nie będzie procedowany. Jest wysoce prawdopodobne, że w stosunkowo krótkim czasie, jaki upłynie od dnia wydania zarządzenia o odmowie udzielenia stosownego środka do dnia złożenia ponownego wniosku, nie pojawią się nowe okoliczności. Wskazaną regulację u.o.p.p.ś. należy uznać za nieodpowiadającą rzeczywistej ochronie pokrzywdzonych i świadków, brak jest bowiem jakiegokolwiek mechanizmu sprawowania merytorycznej kontroli nad decyzjami wydawanymi przez właściwych komendantów policji.
Potrzebne zmiany legislacyjne?
Nie ulega wątpliwości, że w tak ważnej materii, jaką jest ochrona życia i zdrowia ofiar przestępstw i świadków, powinna istnieć możliwość weryfikacji zarządzeń wydawanych przez komendantów wojewódzkich. Wydaje się, że interesy pokrzywdzonych i świadków właściwie zabezpieczałaby regulacja przyznająca im prawo do wniesienia zażalenia do komendanta głównego policji za pośrednictwem organu wydającego zarządzenie. W tym miejscu przypomnieć należy, że projekt ustawy z 13 marca 2014 r. przewidywał, że na zarządzenie w przedmiocie ochrony lub pomocy służy zażalenie osobie, której to zarządzenie dotyczy. Zażalenie miało być kierowane za pośrednictwem organu, który je wydał, do komendanta głównego policji. Nie trzeba chyba nikogo przekonywać, że pokrzywdzony lub świadek powinni mieć prawo do weryfikacji ustaleń poczynionych przez komendanta wojewódzkiego. Trudno odpowiedzieć na pytanie, dlaczego w ostatecznej wersji ustawy ustawodawca zrezygnował z wprowadzenia merytorycznego mechanizmu kontroli nad decyzjami właściwych komendantów policji. Należy mieć tylko nadzieję, że nie przeważyły tutaj kwestie finansowe, gdyż środki ochrony lub pomocy osobom chronionym zapewne sporo kosztują.
