Seksuolog lub psychoseksuolog ma oceniać zaburzenia preferencji seksualnych
Wyłącznie lekarze seksuolodzy oraz psychoseksuolodzy mają być uprawnieni do opiniowania w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych na potrzeby postępowań przygotowawczych i sądowych. Doprowadzić ma do tego przygotowywana w Ministerstwie Sprawiedliwości nowelizacja, która ujednolici w tym zakresie terminologię w czterech ustawach określających zasady postępowania z podejrzanymi i skazanymi za takie przestępstwa. Efektem zmian ma być większa liczba opiniujących specjalistów, szybsze postępowania i trafniejsze wyroki.
Obecnie katalog biegłych uprawnionych do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych jest uregulowany w Kodeksie postępowania karnego, Kodeksie karnym wykonawczym, ustawie o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób oraz w ustawie o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. I są między nimi różnice.
Cztery ustawy, wiele możliwości
I tak art. 202 k.p.k. w punkcie 3 stanowi, że do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje biegłego lekarza seksuologa. Ale w art. 354a par. 3 k.p.k dotyczącym wysłuchania przed orzeczeniem środka zabezpieczającego, że w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – obok psychiatry i psychologa, biegłego lekarza seksuologa lub biegłego psychologa seksuologa. Z kolei Kodeks karny wykonawczy w art. 199b, dotyczącym orzeczenia, zmiany lub uchylenie środka zabezpieczającego, nakazuje wysłuchanie psychologa, lekarza psychiatry oraz lekarza seksuologa lub psychologa seksuologa.
Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Powołanie biegłego lekarza seksuologa do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego >
Natomiast ustawa o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich w art. 22a, gdy chodzi o ustalenie stopnia prawdopodobieństwa ponownego popełnienia przez sprawcę przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, wymaga opinii dwóch biegłych psychiatrów i biegłego seksuologa lub biegłego psychoseksuologa. A ustawa o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób w art. 11 wymaga opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, a w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – ponadto biegłego lekarza seksuologa lub certyfikowanego psychologa seksuologa.
Samo ujednolicenie przepisów w zakresie kompetencji biegłych, którzy mogą sporządzać opinie dotyczące osób z zaburzeniami preferencji seksualnych, jest zmianą w pożądanym kierunku. Aktualnie różne akty prawne regulują tę kwestię niejednolicie. W szczególności do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych w procesie karnym musi był powołany biegły lekarz seksuolog – mówi serwisowi Prawo.pl dr Małgorzata Pyrcak-Górowska z Katedry Prawa Karnego, Zakładu Bioetyki i Prawa Medycznego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Zobacz też procedurę w LEX: Posiedzenie w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie postępowania i orzeczenie izolacyjno-leczniczego środka zabezpieczającego >
Ekspertka przyznaje, że przepisy procedury karnej nie przewidują możliwości wydawania opinii w tym przedmiocie z udziałem biegłego psychoseksuologa, a równocześnie przewidują możliwość wysłuchania takiego biegłego przed orzeczeniem środka zabezpieczającego, np. terapii lub pobytu w zakładzie psychiatrycznym. - Nie jest to rozwiązanie konsekwentne, a dotychczasowe pominięcie biegłych psychoseksuologów w opiniowaniu o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego nie jest zrozumiałe, gdyż posiadają oni właściwe ku temu kompetencje - ocenia.
Czytaj także: Wolnościowa terapia sprawców z zaburzeniami bez szans na rozwój?
Opiniowanie w tym zakresie powinno być wyjątkowo staranne
Na potrzebę uporządkowania praktyki wynikającej z tej niejednolitej regulacji wskazywał także w swoich wystąpieniach Rzecznik Praw Obywatelskich.
W procesach o przestępstwa seksualne utrwaliła się praktyka korzystania z ekspertyz psychologów bez wykształcenia seksuologicznego oraz doświadczenia zawodowego w pracy z osobami, które dopuściły się takich czynów. Zdarza się, że biegli legitymują się np. tygodniowym stażem podczas studiów podyplomowych z seksuologii klinicznej. Często są to magistrowie psychologii lub osoby po studiach podyplomowych z zakresu seksuologii klinicznej, którzy nie mają certyfikatu seksuologa sądowego – stwierdził prof. Marcin Wiącek.
Podkreślał, że specyfika przestępstw godzących w wolność seksualną człowieka, które wywołują wyjątkowo negatywne odczucia, powoduje że opiniowanie w tym zakresie powinno być staranne - aby zmniejszać ryzyko niezachowania bezstronności przez biegłego, a także skuteczne - dla zapewnienia bezpieczeństwa społecznego pod kątem recydywy. I apelował w 2024 r. do ministra sprawiedliwości o odpowiednie zmiany w prawie. W opinii RPO biegłymi w sprawach o te przestępstwa powinni być wyłącznie lekarze seksuolodzy lub psycholodzy z uprawnieniami seksuologa sądowego.
Czytaj też w LEX: Problematyka budowania relacji lekarza seksuologa z pacjentem na gruncie systemowych instytucji procedury karnej i wykroczeniowej >
Będzie jednolita nomenklatura
Jak można przeczytać w informacji zamieszczonej przez Ministerstwo Sprawiedliwości w wykazie prac programowych i legislacyjnych rządu, celem projektu jest normatywne określenie, że uprawniony do opiniowania w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych na potrzeby określonych w ustawie postępowań sądowych jest, w przypadku psychologa, jedynie psycholog po uzyskaniu tytułu specjalisty w dziedzinie psychoseksuologia w rozumieniu art. 2 ustawy z 24 lutego 2017 r. o uzyskiwaniu tytułu specjalisty w dziedzinach mających zastosowanie w ochronie zdrowia. Ujednolicona ma zostać też terminologia w zakresie tego, jaki specjalista, oprócz lekarza seksuologa, jest uprawniony do opiniowania w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych na potrzeby określonych w ustawie postępowań sądowych.
Po zmianie katalog będzie obejmował biegłego lekarza seksuologa lub biegłego psychoseksuologa. Jednak zdaniem dr Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej nadal będą mogły rodzić wątpliwości te regulacje, które umożliwiają opiniowanie w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych przez trzech lekarzy (dwóch psychiatrów i lekarza seksuologa), bez obowiązkowego udziału psychologa - np. tzw. "ocena ryzyka" sporządzana na podstawie art. 22a ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich.
Kompetencje psychiatrów i seksuologów będących lekarzami oraz psychologów nie są przecież tożsame. Przykładowo, psychologowie dysponują możliwością stosowania narzędzi psychometrycznych, które są dla nich zastrzeżone. Projekt nie przewiduje jednak zmian w kierunku, który czyniłby udział psychologa w opiniowaniu obligatoryjnym - stwierdza.
Czytaj też w LEX: Prawnokarna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym >
Więcej specjalistów, szybsze postępowania, trafniejsze wyroki
Według MS, proponowane rozwiązanie przyczyni się do usprawnienia postępowań karnych i wpłynie na zwiększenie efektywności postępowań sądowych. A dzięki szerszemu kręgowi specjalistów, możliwe będzie pozyskanie bardziej różnorodnych, ale i precyzyjnych opinii, które odpowiadają na złożoność zagadnienia dotyczącego zaburzeń preferencji seksualnych i ich wpływu na odpowiedzialność karną oskarżonego. Przełoży się to też na skrócenie czasu oczekiwania na opinie, co w efekcie przyspieszy postępowanie sądowe.
- W rezultacie, opinie biegłych mogą być bardziej dostosowane do konkretnej sprawy, co może przełożyć się także na trafniejsze rozstrzygnięcia sądów – czytamy w informacji o projekcie.
Projekt ma być przyjęty przez Radę Ministrów w trzecim kwartale tego roku, a ustawa ma wejść w życie od 1 stycznia 2029 r., co pozwoli psychologom przygotować się do zdania Państwowego Egzaminu Specjalizacyjnego w danej dziedzinie i uzyskanie tytułu „psychologa specjalisty w dziedzinie psychoseksuologii”.
Czytaj: Dr Pyrcak-Górowska: Wolnościowa terapia sprawców z zaburzeniami wciąż czeka na rozwiązanie>>
