MS chce uregulować maksymalny czas kontaktu z dzieckiem w obecności kuratora

Ministerstwo Sprawiedliwości od ponad dwóch lat pracuje nad ustawą, która ma m.in. uregulować prawa i obowiązki kuratorów przy kontaktach rodzica z dzieckiem. Na razie nie wiadomo, kiedy regulacja zostanie wpisana do wykazu prac legislacyjnych rządu. Z założeń przesłanych Prawo.pl wynika jednak, że mają być częściowo uwzględnione postulaty kuratorów – m.in. w zakresie maksymalnego okresu, na który będą ustalane takie kontakty i maksymalnego czasu ich trwania. Kuratorów niepokoją natomiast zapowiadane „furtki” – dające możliwość m.in. wydłużania tego czasu.

Zmiany od lat postulują kuratorzy. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może np. nakazać spotykanie się rodzica z dzieckiem wyłącznie w obecności kuratora sądowego w wyznaczonym miejscu i czasie. Takie kontakty w teorii mają służyć choćby nawiązaniu więzi pomiędzy dzieckiem a rodzicem, którego np. nigdy wcześniej nie widziało, albo być swoistym testem na to, czy tego typu spotkania są w ogóle możliwe. W praktyce bardzo często sądy decydują się na to w sytuacji silnego konfliktu i uporczywego uniemożliwiania kontaktu z dzieckiem. Kurator wtedy staje się swoistym gwarantem, że do takich spotkań będzie dochodzić - co gorsze, czasem gwarantem na lata.

W tej sprawie do Ministerstwa Sprawiedliwości występował też kilkukrotnie Rzecznik Praw Obywatelskich, zarówno Marcin Wiącek, jak i Sylwia Gregorczyk-Abram. W niedawnej, wrześniowej odpowiedzi Ministerstwo Sprawiedliwości zaznaczało, że szczegółowe uprawnienia i obowiązki kuratorów, w tym te związane z obecnością przy kontaktach z dzieckiem, nie powinny stanowić elementu ustawy o kuratorach sądowych, a być ujęte w nowej ustawie regulującej postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych. Kwestia ta nie jest zresztą niczym nowym, swój projekt przygotował też poprzedni rząd – przewidywał on dodanie rozdziału „Postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz z zakresu kurateli”, gdzie miały się znaleźć prawa i obowiązki zarówno kuratorów, jak i uczestników postępowania wykonawczego.

Czytaj: MS chce wrócić do uregulowania udziału kuratora w kontaktach z dzieckiem>>

Co w nowym projekcie Ministerstwa?

Zapytaliśmy MS o nowy projekt. Poinformowano nas, że projekt jest na „etapie dalszych prac i uzgodnień, których celem jest dopracowanie proponowanych rozwiązań”. – Dlatego termin wpisania go do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów nie został jeszcze określony – dodano.

Z odpowiedzi wynika, że MS proponuje:

• ustalenie maksymalnego okresu, w którym mogą być ustalone spotkania z dzieckiem w obecności kuratora sądowego, z możliwością jego przedłużenia na czas oznaczony w szczególnie uzasadnionych przypadkach;
• ustalenie maksymalnego czasu trwania spotkania z dzieckiem w obecności kuratora sądowego, jak i maksymalnej liczby takich spotkań w skali tygodnia.

Chce również nałożenia na uczestników postępowania obowiązków w związku z realizacją ustalonych spotkań z dzieckiem, m.in.:

• obowiązku współdziałania i współpracy w celu właściwego realizowania obowiązków wynikających z orzeczenia albo ugody, w szczególności do informowania z odpowiednim wyprzedzeniem o sytuacjach mogących wpłynąć na czas rozpoczęcia lub zakończenia spotkania oraz sytuacjach, w których kontakt nie może być zrealizowany z jednoczesnym wskazaniem przyczyny;
• obowiązku wykonywania zaleceń kuratora sądowego przez osoby uczestniczące w spotkaniach z dzieckiem, w przypadku ustalenia spotkań z dzieckiem w obecności kuratora sądowego.

Projekt ma również przewidywać, że rodzice dziecka będą zobowiązani do wykonywania zaleceń kuratora sądowego, w obecności którego ustalono kontakty. I chodzi tutaj zarówno o osobę uprawnioną do kontaktów, jak i tę, z którą dziecko mieszka i która ma ten kontakt umożliwić. Chodzi oczywiście o zalecenia, które mają zapewnić „prawidłowy przebieg i realizację kontaktów”.

- Jeżeli w spotkaniu z dzieckiem będą uczestniczyć inne osoby niż wskazane w orzeczeniu, kurator sądowy poinformuje o tym sąd rodzinny prowadzący postępowanie wykonawcze. Jeżeli w czasie trwania spotkania z dzieckiem w obecności kuratora sądowego, uczestnicy postępowania będą zachowywać się w sposób naruszający dobro dziecka lub zagrażający dobru dziecka, kurator sądowy pouczy o konsekwencjach takiego postępowania, w szczególności poinformuje o możliwości zwrócenia się z żądaniem podjęcia interwencji przez policję oraz poinformuje sąd rodzinny prowadzący postępowanie wykonawcze o tych zdarzeniach – dodaje MS, informując o projektowanych regulacjach.

Czytaj: Kuratorzy - udział w kontaktach z dzieckiem tylko wyjątkowo >>

Podobne rozwiązania i w projekcie poprzedników

W poprzednim projekcie, w art. 113 [1] proponowano dodanie par. 3 w brzmieniu: Sąd opiekuńczy, orzekając w sprawie kontaktów z dzieckiem, rozstrzyga o terminach ich utrzymywania, czasie ich trwania, a nadto, jeżeli kontakt obejmuje odwiedziny, spotkanie lub zabieranie poza miejsce stałego pobytu małoletniego, może również orzec o miejscu ich utrzymywania.

Proponowano też, by kurator mógł pouczyć uczestników kontaktu z dzieckiem (np. w sytuacji kłótni), miałby prawo do usunięcia stanu zagrożenia dla dziecka poprzez wezwanie policji oraz mógłby przerwać taki kontakt. Jednocześnie o zaistniałej sytuacji miałby niezwłocznie informować sąd, zaś sędzia po uzyskaniu informacji z przebiegu takiego kontaktu niezwłocznie wyznaczałby posiedzenie wykonawcze.

Regulacja miała również zawierać obowiązki uczestników kontaktu związane z wykonywaniem orzeczeń i zatwierdzonych ugód odnośnie jego wykonywania - wśród nich obowiązek informowania o trudnościach w odbyciu spotkania, obowiązek poszanowania praw i godności uczestników, obowiązek unikania konfliktów, agresji i przemocy.

Z kolei projektowany art. 605[16] zakładał, że w razie zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu małoletniego, opiekuna prawnego albo osoby pozostającej pod kuratelą, sąd niezwłocznie przekazywałby sprawę wykonawczą sądowi właściwemu dla miejsca zamieszkania lub pobytu małoletniego, opiekuna prawnego albo osoby pozostającej pod kuratelą, celem dalszego prowadzenia postępowania wykonawczego.

Diabeł tkwi w szczegółach

Adam Birk, zastępca przewodniczącego Krajowej Rady Kuratorów, podkreśla, że sygnały, które płyną z MS, a dotyczą uregulowania kwestii m.in. kontaktów z dzieckiem przy udziale kuratora, są szczątkowe.

 Nie otrzymaliśmy dotąd gotowego projektu. Co więcej, mamy też informacje, że wpis do wykazu prac legislacyjnych rządu projektowanej noweli regulującej m.in. kwestie udziału kuratora przy kontaktach z dzieckiem został odroczony. Te założenia, które nam przedstawiono, oczywiście spełniają część naszych postulatów, ale zawierają też furtki, czyli możliwość przedłużania kontaktów z nadzwyczajnych przyczyn. Niestety nie wiadomo jednak, jakie byłyby te okoliczności, na jaki czas można byłoby kontakty przedłużać. Przypomnę, nasze rekomendacje trafiły do ministerstwa już w 2023 roku i zawierały konkretne uregulowania. Przykładowo, by kontakty w obecności kuratora nie trwały dłużej niż sześć miesięcy, żeby jednorazowo taki kontakt nie mógł trwać dłużej niż trzy godziny, żeby wyłączone były z tego dni wolne od pracy, święta. Takich zapisów, w tym, co nam MS przesłało, nie ma – mówi.

Podobnie ocenia to Agnieszka Wanago-Strelcow, sekretarz Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych.

Na obecnym etapie nie przedstawiono projektu konkretnych przepisów, do których można byłoby odnieść się szczegółowo. Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia jedynie ogólne „założenia” planowanych zmian. Nie prowadzi przy tym współpracy ze związkami zawodowymi w celu wypracowania treści projektowanych regulacji ani nie przedstawia konkretnych propozycji legislacyjnych do konsultacji. Uniemożliwia to rzetelną ocenę skutków zmian i zgłoszenie uwag, które pochodzą bezpośrednio ze środowiska kuratorskiego – mówi.

I dodaje, że same założenia nie wyjaśniają, jaki będzie zakres uprawnień kuratora ani jak mają być stosowane proponowane obowiązki/uprawnienia itp.

- W szczególności nie wiadomo, czy kurator będzie mógł skutecznie przerwać udział osoby, która nie powinna uczestniczyć w spotkaniu, czy będzie jedynie odnotowywał jej obecność i informował o niej sąd. Nie określono też, jakie konkretne środki będą dostępne, gdy rodzic lub inny uczestnik będzie utrudniał albo uniemożliwiał realizację kontaktu. Zapowiedź pouczenia, poinformowania o możliwości wezwania policji i przekazania informacji sądowi nie przesądza, jak kurator ma postąpić w sytuacji bezpośredniej i powtarzającej się obstrukcji ani jakie konsekwencje mogą spotkać osobę, która nie wykonuje zaleceń – podsumowuje.

Kuratorzy postulowali penalizację utrudniania kontaktów

Wiceprzewodniczący przypomina również, że kuratorzy postulowali przepis, zgodnie z którym w orzeczeniach sądów dotyczących kontaktów miałoby być ściśle określone jedno konkretne miejsce odbywania kontaktu w obecności kuratora.

 Jest to bardzo ważne. Orzeczenia, które w tej chwili otrzymujemy do wykonania, często tego elementu nie zawierają, a to powoduje trudności logistyczne związane z przemieszczaniem się, kosztami transportu, ale przede wszystkim z bezpieczeństwem zarówno małoletniego, jak i kuratora. Kolejna kwestia to kontakt np. na basenach, w kinie, czyli w miejscach, do których trzeba mieć bilety. Nie jest uregulowane choćby to, w jaki sposób takie kontakty mają być rozliczane. Również postulowaliśmy, by kontakty w takich miejscach nie mogły się odbywać – zaznacza.

Przypomina również problem nierealizowania orzeczeń sądowych i niewydawania dzieci do kontaktu.

- Kuratorzy od lat zwracają uwagę, że takie uporczywe utrudnianie kontaktów z dzieckiem powinno zostać spenalizowane, obecnie obowiązujące przepisy po prostu nie działają. Otrzymaliśmy jedynie informacje, że są prowadzone prace w tym zakresie. Oczywiście patrzymy z dużą nadzieją na te proponowane zmiany, bo one opierają się częściowo na naszych postulatach, ale jednocześnie mamy jako środowisko kuratorskie obawy, czy instytucja tych kontaktów zostanie zabezpieczona i uregulowana w taki sposób, żeby dawała zarówno małoletnim, jak i kuratorowi bezpieczeństwo – podsumowuje Adam Birk.

Czytaj: MS pracuje nad swoim projektem dotyczącym utrudniania kontaktów>>

Kuratorom potrzebne precyzyjne przepisy

Wanago-Strelcow zaznacza, że przed przyjęciem nowych obowiązków należy jasno określić ich podstawę, granice i tryb stosowania.

- Przepisy powinny rozstrzygać między innymi, jakie zalecenia kurator może wydawać, komu i w jakiej formie, jak dokumentuje ich niewykonanie oraz jakie działania podejmuje w razie zagrożenia dobra dziecka. Trzeba również określić, kto i w jakim trybie rozstrzyga spory dotyczące przebiegu kontaktu, w tym udziału osób trzecich. Bez takich regulacji istnieje duże ryzyko, że odpowiedzialność za egzekwowanie orzeczenia zostanie w praktyce przeniesiona na kuratora bez zapewnienia mu jasnych kompetencji i skutecznych narzędzi – mówi.

Wigilia u kuratora „na kontakcie”? Czas na zmianę

W jej ocenie wątpliwości budzą również proponowane limity czasu i częstotliwości spotkań.

 Ich określenie bez wskazania kryteriów dostosowania do sytuacji dziecka i rodziny może prowadzić do rozwiązań nieuwzględniających indywidualnych okoliczności sprawy. Konieczne jest też przedstawienie oceny wpływu planowanych zmian na organizację Kuratorskiej Służby Sądowej, obciążenie pracą i dostępność kuratorów. Nowe zadania powinny być powiązane z odpowiednimi zasobami i realnymi warunkami ich wykonywania. Co więcej, nadal nie wiemy co z wykonywaniem kontaktów w obecności kuratora w dni wolne od pracy oraz święta. W obecnym stanie prawnym i rzeczywistości kuratorów – są one nadużywane. Mimo głośnych apeli nadal mamy wiele sygnałów, że kuratorzy nie mogą spędzać np. kolacji wigilijnej z własną rodziną, gdyż są zobowiązani do wykonania orzeczenia o kontaktach - mówi.

I dodaje, że OZZK apeluje do Ministerstwa Sprawiedliwości o podjęcie „rzeczywistej współpracy przy tworzeniu przepisów bezpośrednio dotykających warunków pracy kuratorów sądowych”.

- Na obecnym etapie przedstawione „założenia” są niewystarczające, by przesądzić o zasadności proponowanych rozwiązań lub poprzeć ich wdrożenie – podsumowuje.