Przypomnijmy, że 8 listopada br. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że ustalanie podstawy wynagrodzenia sędziów ustawą okołobudżetową na 2023 r. - narusza gwarancję niezawisłości sędziowskiej i godności sprawowania urzędu. Chodzi o to, że w "budżetówce" na obecny rok po raz trzeci z rzędu ustalono podstawę do wyliczania wynagrodzeń sędziów, prokuratorów i powiązanych z ich płacami zawodów (np. referendarzy) nie tak, jak to wynika z Prawa o ustroju sądów powszechnych czy Prawa o prokuraturze. Taką podstawą - w myśl ustaw ustrojowych - ma być przeciętne wynagrodzenie w II kwartale roku poprzedniego, ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - czyli 6156,25 zł. Tymczasem w ustawie okołobudżetowej na 2023 r. wskazano - 5444,42 zł.
Podobne rozwiązanie planowane jest na 2024 r. - w projekcie okołobudżetówki (który jest już w Sejmie) znowu zaproponowano stałą kwotę 6114,08 zł, gdy tymczasem zgodnie z ustawami ustrojowymi powinno to być już 7005,76 zł.
Zaczęło się to już w 2021 roku, kiedy to z powodu pandemii wynagrodzenia sędziów i prokuratorów zostały utrzymane na poziomie z 2020 roku. Z kolei w 2022 r. wynagrodzenie wyliczono na podstawie II kwartału, ale... 2020 roku, a nie 2021 r. Tymczasem w sądach są już setki powództw - prokuratorskich (we wrześniu było ich ponad 700), sędziowskich i referendarskich, dotyczących wypłaty należnego wynagrodzenia, w związku z uregulowaniem jego podstawy w ustawie okołobudżetowej. Co więcej, sądy wydają już w tych sprawach prawomocne wyroki - powołują się przy tym i na Konstytucję, i na poprzedni wyrok TK, który wskazywał, że nawet w trudnej sytuacji budżetu państwa wynagrodzenia sędziów powinny być bardziej chronione niż wynagrodzenia wszystkich innych funkcjonariuszy i pracowników sfery budżetowej. Sądy dostrzegają, że przesłanką do "zamrożenia" mogła być pandemia, ale w kolejnych latach - 2022 i 2023, nie było już ku temu uzasadnienia. Tylko w Poznaniu we wrześniu br. zapadło 7 wyroków uwzględniających powództwa prokuratorów, dotyczących wypłaty należnego wynagrodzenia w związku z niekonstytucyjnym zamrożeniem mechanizmu ich waloryzacji w 2022 roku.
Czytaj: Szykują się wyrównania sędziowskich wynagrodzeń, w sądach już je liczą >>
Sądy wyliczyły ile do wyrównania, w NSA 7,5 mln zł
17 listopada pisaliśmy, że sądy apelacyjne dostały polecenie wyliczenia tego, co sędziowie i referendarze powinni dostać, by wyrównać im różnice w wynagrodzeniu. Księgowe miały na to czas do 16 listopada, liczono etapami od stycznia do października oraz za listopad i grudzień 2023 r.
Z pism, do których dotarło Prawo.pl wynika, że sądy apelacyjne wystąpiły już do Ministerstwa Sprawiedliwości o środki finansowe na "pokrycie skutków wyroku TK". Część z nich zaapelowała też do sądów niższej instancji o "niepodejmowanie samodzielnych działań w powyższym zakresie". Przy czym część sędziów informuje, że w ich sądach poinformowano, że otrzymają wyrównanie tuż po Nowym Roku.
- Zaznaczam, że wypłatę wyrównania uważam za konieczną ze względów wizerunkowych oraz dbałości o finanse publiczne, gdyż jej brak spowoduje występowanie przez sędziów, asesorów i referendarzy z roszczeniami sądowymi i generować będzie dodatkowe obciążenia w postaci kosztów sądowych oraz odsetek ustawowych - wskazuje jeden z prezesów sądu z południa Polski.
Z pisma prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, które trafiło już do sędziów NSA, wynika, że trwają - jak wskazano - czynności przygotowawcze do niezwłocznej realizacji skutków tego orzeczenia.
- Z dotychczasowych wyliczeń dokonanych przez Wydział Finansowo-Budżetowy Kancelarii Prezesa NSA wynika, że wyrównanie wypłaconych dotychczas w 2023 r. wynagrodzeń wymaga dodatkowych środków budżetowych w wysokości ok. 7,5 mln zł - dodano.
Czytaj: TK: Wynagrodzenia sędziów niezgodne z Konstytucją >>
Co orzekł TK?
Sprawozdawca, sędzia Rafał Wojciechowski, w ustnych motywach przypomniał, że celem art. 178 ust. 2 Konstytucji ma być stworzenie takiego mechanizmu wynagradzania sędziów, który uwolniłby ich od niepewności co do wysokości przyszłych dochodów i uniemożliwiałby jakiekolwiek manipulacje w stosunku do nich. - Tymczasem wynagrodzenia sędziów w ostatnich latach kształtowane są przez ustawodawcę w sposób całkowicie uznaniowy, zarówno co do zasad ich ustalania, jak i tempa wzrostu. Taka uznaniowość nie powinna mieć miejsca w stosunku do wynagrodzeń sędziowskich - mówił.
Trybunał uznał również, że w obliczu potencjalnie trudnej sytuacji budżetowej, zgodnie z warunkami brzegowymi zdefiniowanymi w wyroku K 1/12 TK (wyrok dotyczący zamrożenia sędziowskich wynagrodzeń z 2012 r.), tym bardziej konieczne jest zapewnienie szczególnej ochrony wynagrodzeń sędziowskich. - O ile regulacja rozpatrywana w tamtej sprawie miała charakter incydentalny, o tyle przedmiot kontroli w niniejszej sprawie ma charakter systemowego usankcjonowania rozwiązania incydentalnego - dodał sędzia Wojciechowski.
Wskazał, że z uwagi na szczególną formę ustawy okołobudżetowej, która tak jak ustawa budżetowa obowiązuje przez rok budżetowy, nie można tej sprawy rozpatrywać bez kontekstu rozwiązań przyjętych w latach poprzednich. Sędzia dodał, że przepisy ustaw okołobudżetowych na lata 2021 - 2023 "w istocie stanowią nowe zasady ustalania podstawy zasadniczych wynagrodzeń sędziowskich".
Czytaj też w LEX: Bałaban Andrzej, Błędne założenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12.12.2012 r. (K 1/12) w sprawie "zamrożenia" wynagrodzeń sędziów >
Trybunał uznał również, że te przepisy nie tylko nie są spójne z rozwiązaniami zawartymi w Prawie o ustroju sądów powszechnych, ustawie o Sądzie Najwyższym i ustawie o statusie sędziów TK, ale nie są nawet spójne - co do poziomu wzrostu wynagrodzeń oraz charakteru podstawy - z analogicznymi przepisami ustaw okołobudżetowych na lata 2021-2022. - W ustawie okołobudżetowej na 2023 r. zrezygnowano z nawiązania do przeciętnego wynagrodzenia, a podstawa została ustalona kwotowo. Ta uznaniowość nie zapewnia sędziom konstytucyjnych gwarancji co do wysokości ich przyszłych dochodów i nie chroni ich przez potencjalnymi manipulacjami ze strony ustawodawcy - podsumował.
Warto również przypomnieć, że w marcu br. Sąd Rejonowy w Białymstoku wystąpił do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym "zamrażania" poprzez ustawę okołobudżetową wynagrodzeń polskich sędziów. TSUE ma ocenić, czy takie rozwiązanie nie narusza przepisów unijnych, zgodnie z którymi państwa członkowskie mają zapewnić skuteczną ochronę prawną czyli dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu.
Czytaj też w LEX: Godlewska-Michalak Barbara, Wynagrodzenie sędziów w państwach prawa jako istotny element ich niezawisłości i bezstronności >
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
