Zmiany w ordynacji podatkowej. Zamiast decyzji - możliwy akt oskarżenia

Już za kilka miesięcy ma wejść w życie szereg zmian w ordynacji podatkowej, zarówno korzystnych jak i niekorzystnych. Choć nowe przepisy miały przede wszystkim upraszczać system, to - jak zauważają eksperci - coraz częściej przypomina się powiedzenie, że każdy kij ma dwa końce. Fiskus nie będzie już mógł wszczynać postępowań karnoskarbowych tylko w celu zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Będzie jednak mógł karać podatników nawet po upływie terminu przedawnienia. W praktyce oznacza to, że zamiast decyzji określającej dopłatę daniny - będzie można otrzymać ..akt oskarżenia.

Chodzi o przyjęty w piątek przez Sejm pakiet zmian w ordynacji podatkowej. Jedna z ustaw (druki nr 2287 i 2480) zakłada m.in. likwidację obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych (MDR) czy wzrost limitu podatku, jaki można zapłacić za innego podatnika, z 1 tys. zł do 5 tys. zł. Druga ustawa (druki nr 2288 i 2474) zakłada zmiany w zakresie przedawnienia. Ustawy trafią teraz do Senatu. Większość zmian ma wejść w życie 1 października.

Z jednej strony nowelizacja zakłada koniec opisywanej wielokrotnie na łamach Prawo.pl praktyki wszczynania postępowań przygotowawczych jedynie w celu przerwania biegu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Chodzi o uchylenie art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji podatkowej. Zgodnie z tym przepisem wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe (i zawiadomienie o tym podatnika) prowadzi do zawieszenia biegu terminu przedawnienia obowiązania podatkowego.

Jednocześnie jednak uchylony został art. 44 par. 2 kodeksu karnego skarbowego, zgodnie z którym karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wówczas, gdy nastąpiło przedawnienie tej należności.

Łatwiej będzie oskarżyć podatnika o przestępstwo

Jak zauważa Kamil Pierścionek, adwokat, starszy menedżer w zespole ds. postępowań podatkowych i sądowych w KPMG w Polsce, najdalej idąca zmiana w całym pakiecie dotyczy uchylenia art. 44 par. 2 k.k.s.

- Postępowanie karne skarbowe nie wydłuży już okresu, w którym fiskus może weryfikować rozliczenia podatnika. Problem w tym, że wraz z upływem okresu przedawnienia na gruncie ordynacji podatkowej (wynoszącego co do zasady 5 lat) nie dojdzie do ustania karalności na gruncie k.k.s. Może to prowadzić do paradoksalnej sytuacji, w której fiskus nie będzie już mógł określić wysokości podatku, ale będzie mógł oskarżać w procedurze karnej skarbowej. Przykładowo, jeśli organ nie zdąży zweryfikować rozliczenia podatnika w ciągu pięciu lat, to nie będzie już mógł skutecznie wszcząć postępowania podatkowego, ale będzie mógł zweryfikować to rozliczenie w postępowaniu karnym skarbowym. W efekcie podatnik nie otrzyma decyzji podatkowej ani protokołu czy wyniku kontroli, ale dowie się o nieprawidłowościach, otrzymując zarzuty karne czy akt oskarżenia. To oznacza, że mogą pojawić się oskarżenia o przestępstwa tam, gdzie dzisiaj sprawa kończy się decyzją podatkową– mówi Kamil Pierścionek.

Dodaje, że organy prowadzące postępowanie karne czy sądy powszechne nie są tak wyspecjalizowane w zakresie podatków, jak administracja skarbowa i sądy administracyjne. Nie mają bowiem tak dużej praktyki w prowadzeniu tego typu spraw. Efektem tego może być pogorszenia sytuacji podatników. Poza tym, aby uzyskać mniejsza karę na gruncie prawa karnego, wymagana jest często zapłata podatku. Może się więc okazać, że i tak trzeba będzie zapłacić podatek, mimo upływu 5-letniego okresu przedawnienia.

- Powstaje oczywiście pytanie, jaką praktykę przyjmą organy podatkowe. Skoro w przeszłości dochodziło do instrumentalnego wykorzystywania art. 70. par. 6 pkt 1 OP, to czy zmiana przepisów zmieni też podejście fiskusa? – pyta Kamil Pierścionek.

Dłuższy termin przedawniania przy klauzuli GAAR

Inna ważna zmiana dotyczy dotyczy przedłużenia terminu przedawnienia z uwagi na wszczęcie postępowania GAAR (na podstawie klauzuli przeciw unikaniu opodatkowania). Zgodnie z nowym art. par. 6 pkt 7, bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, z dniem wszczęcia postępowania podatkowego, o którym mowa w dziale IIIA rozdziale 2, albo przejęcia postępowania podatkowego na podstawie art. 119g pr. 1 lub 2.

- Jest to zmiana podyktowana tym, że postepowania GAAR-owskie są trudniejsze dla organów, a poza tym mogą one być prowadzone tylko przez wyspecjalizowane jednostki. Natomiast ostatecznie dotyczy to tych samych podatków (głównie CIT i PIT), a zatem termin przedawnienia powinien być taki sam. W przeciwnym razie podatnik będzie dłużej żył w niepewności, a także ponosił większy ciężar odsetkowy, tylko z uwagi na odmienny tryb postepowania w sytuacji klauzulowej - mówi Kamil Pierścionek. 

Nasz rozmówca zwraca też uwagę na art. 213 par. 5 ordynacji podatkowej, zgodnie z którym odmowa uzupełnienia lub sprostowania decyzji następuje w drodze postanowienia. W takim przypadku termin do wniesienia odwołania od decyzji lub skargi biegnie od dnia doręczenia tego postanowienia. W praktyce przepisy dotyczące uzupełnienia lub sprostowania decyzji bywały nadużywane przez podatników do przedłużenia postępowania. Teraz nie będzie już takiej możliwości.

Przedawnienie po 10 a nawet 20 latach

Jakub Warnieło, doradca podatkowy, szef zespołu postępowań podatkowych i sądowych MDDP, wyjaśnia, że obecnie karalność przestępstwa skarbowego wynosi odpowiednio 5 lat (w przypadku przestępstw skarbowych zagrożonych karą grzywny, karą ograniczenia wolności lub karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat) lub 10 lat (w przypadku przestępstw skarbowych zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata). Okresy te ulegają dodatkowemu wydłużeniu (odpowiednio o 5 lub 10 lat), jeżeli w trakcie „podstawowego” terminu przedawnienia karalności dojdzie do postawienia zarzutów, a tym samym wszczęcia postępowania przeciwko sprawcy (czyli dojdzie do przejścia postępowania karnego skarbowego w fazę in personam). 

- W efekcie może dojść do sytuacji, w których nawet po 10 latach, czy w skrajnych przypadkach – po 20 latach od powstania zobowiązania podatkowego – dojdzie do ukarania podatnika (pomimo że należności podatkowe już dawno się przedawniły). Po tak długim okresie od przedawnienia zobowiązania podatkowego podatnicy mogą już nie dysponować dokumentacją dotyczącą tamtych okresów (i nie mają obowiązku jej przechowywać), ani wiedzą na temat przeprowadzanych wówczas transakcji. Trudno nawet stwierdzić, co miałoby stanowić podstawę ustaleń organów karnych (jeśli nie istnieje już żadna dokumentacja źródłowa). Takie regulacje bardzo istotnie ograniczają prawo podatników do obrony - mówi Jakub Warnieło. 

Koniec z raportowaniem krajowych MDR

Druga nowelizacja zakłada m.in. likwidację obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych (MDR), czego nie wymagają obowiązujące w tym zakresie przepisy prawa unijnego.  - Było to nadmierne obciążenie przedsiębiorców, które nie dawało pozytywnych skutków - mówił niedawno w Sejmie wiceminister finansów Jurand Drop. Raportowania MDR zostanie ograniczone wyłącznie do uzgodnień transgranicznych

- To oczywiście korzystne rozwiązanie i naprawienie błędu, jakim było nałożenia na podatników obowiązku raportowania MDR w szerszym zakresie, niż wymagają przepisy UE. W praktyce trzeba będzie raportować tylko te uzgodnienia, które wynikają z transakcji z podmiotami z innych krajów - mówi Kamil Pierścionek.

Nowelizacja przewiduje też zniesienie wymogu składania wniosku o stwierdzenie nadpłaty w przypadku, gdy nadpłata wynika ze skorygowanej deklaracji.

-To zmiana co do zasady korzystna, jednak należy pamiętać, że zgodnie 76 KKS, podatnik, który wprowadzi organ w błąd narażając na nienależny zwrot podatku podlega karze za przestępstwo skarbowe. Powstaje pytanie, czy w przypadku złożenia szerokiego uzasadnienia we wniosku o stwierdzenie nadpłaty podatnik nie jest lepiej zabezpieczony, aniżeli w sytuacji złożenia korekty bez uzasadnienia - zaznacza adwokat.