Czy od zwrotu darowizny trzeba zapłacić podatek
Zwrotne przeniesienie przedmiotu darowizny - z obdarowanego na darczyńcę - traktowane jest przez organy skarbowe jako nabycie przez darczyńcę przedmiotu darowizny. Może to rodzić niekorzystne dla darczyńcy skutki podatkowe, jeżeli chce on przedmiot odwołanej darowizny w krótkim czasie zbyć, a przedmiotem tym była nieruchomość - pisze Katarzyna Siwiec, radca prawny, doradca podatkowy.
Darowizna jako umowa nazwana, uregulowana w art. 888 i nast. kodeksu cywilnego, należy do często zawieranych umów w życiu codziennym, najczęściej zawierana jest pomiędzy osobami pozostającymi w stosunku pokrewieństwa. Umowa ta może zostać, z różnych przyczyn rozwiązana w drodze bądź zgodnych oświadczeń strony, bądź też odwołana przez samego darczyńcę. Do odwołania dochodzi najczęściej w wyniku rażącej niewdzięczności obdarowanego, zdecydowanie rzadziej zaś jeszcze przed wydaniem przedmiotu darowizny z powodu popadnięcia w niedostatek darczyńcy.
Konsekwencją odwołania umowy darowizny jest zwrot przedmiotu darowizny, który ma nastąpić zgodnie z przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu. Oznacza to, że obdarowany jest zobowiązany do zwrotu przedmiotu darowizny w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jego wartości.
Zwrot przedmiotu darowizny może mieć także czasem konsekwencje na gruncie podatkowym.
Podatek od spadków i darowizn
Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn, nabycie rzeczy lub praw majątkowych tytułem umowy darowizny podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Natomiast zwrot przedmiotu darowizny nie został w ogóle wymieniony jako rodzący obowiązek podatkowy w podatku od spadków i darowizn. Nie ma wątpliwości co do tego, że katalog czynności opodatkowanych tym podatkiem ma charakter zamknięty, tym samym odwołanie darowizny i zwrot jej przedmiotu nie jest opodatkowany. Natomiast zdarzają się sytuacje, w których obdarowany nie będąc osobą wymienioną w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizny, bądź będąc taką osobą, nie zgłosił darowizny w terminie sześciu miesięcy od jej otrzymania, a zatem nie mogąc skorzystać ze zwolnienia od podatku od spadków i darowizn, zmuszony był taki podatek po otrzymaniu darowizny zapłacić, a następnie doszło do skutecznego odwołania tej darowizny. W takiej sytuacji zapłacony pozostaje to bez wpływu na zobowiązanie podatkowe powstałe w związku z uprzednio zawartą umową darowizny.
W orzecznictwie przeważa pogląd, iż odwołanie darowizny nie unicestwia wcześniejszego obowiązku podatkowego w podatku od spadków i darowizn (tak np. wyrok WSA w Poznaniu z 6 czerwca 2017 r., sygn. I SA/Po 1687/16, Wyrok WSA w Krakowie z 4 grudnia 2013 r., I SA/Kr 1233/13, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 16.12.2009 r., sygn. I Sa/Bd 840/09, wyrok WSA w Rzeszowie z 5 marca 2026 r., I SA/Rz 9/26, i inne). Co do zasady, podatnikowi odmawia się zatem możliwości żądania zwrotu zapłaconego wcześniej podatku od spadków i darowizn. Judykatura dostrzega jednak także sytuacje szczególne, jak np. ta wynikająca z brzmienia art. 897 kodeksu cywilnego, w której obdarowany zwalnia się od obowiązku dostarczania darczyńcy środków utrzymania poprzez zwrot otrzymanej darowizny. W takiej sytuacji naliczenie podatku od spadków i darowizn od dokonanej darowizny następnie zwróconej, jawi się jako niesprawiedliwe i nieznajdujące uzasadnienia zdarzenie zmuszające podatnika do uiszczenia daniny o charakterze majątkowym od przysporzenia, którego finalnie nie uzyskał. W opinii NSA nie daje się to pogodzić z konstytucyjnymi zasadami demokratycznego państwa prawnego i proporcjonalności (tak wyrok z 7 sierpnia 2024 r., III FSK 1148/23).
Nieprzyjęcie przedmiotu darowizny
Darowizna, choć jest umową jednostronnie zobowiązującą i nieodpłatną, dochodzi do skutku poprzez złożenia stosownych oświadczeń woli przez obie strony, a więc nie tylko przez darczyńcę, ale też obdarowanego. Umowa darowizny uważana jest za zawartą dopiero z chwilą złożenia oświadczenia woli przez obdarowanego o przyjęciu darowizny, choć przepisy nie wymagają tutaj żadnej szczególnej formy dla takiego oświadczenia. Oznacza to, że wola samego darczyńcy nie jest wystarczająca do skutecznego zawarcia darowizny. W sytuacji zatem gdy darczyńca przekaże np. środki pieniężne przelewem bankowym na konto osoby, którą chce obdarować, ale osoba ta darowizny nie przyjmie i dokona zwrotnego przelewu, nie dochodzi do zawarcia umowy. W tej sytuacji nie powstają również żadne skutki podatkowe, w szczególności osoba otrzymująca i zwracająca otrzymaną przelewem kwotę, nie musi składać deklaracji SD-Z2 czy nie będąc osobą, o której mowa w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, nie musi płacić podatku (tak Dyrektor KIS w interpretacji z dnia 13 lutego 2026 r., 0111-KDIB2-2.4015.17.2026.1.PB).
Brak przychodu w rozumieniu ustawy o PIT
Zwrot darowizny ponownie do majątku darczyńcy nie stanowi przysporzenia, które podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Zgodnie a art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przychodem są, z zastrzeżeniami w tym przepisie wskazanymi, otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Za przychód jednak uznaje się takie świadczenia, które albo zwiększają aktywa podatnika, albo zmniejszają pasywa. Nie spełnia tego kryterium zwrot przedmiotu odwołanej uprzednio darowizny. Przychód jest bowiem w istocie określonym przyrostem majątkowym, a zatem jego otrzymanie musi mieć charakter definitywny.
W doktrynie podkreśla się, że wszystkie kwoty otrzymywane „tytułem zwrotnym”, takie jak pożyczki, kaucje itp., nie są zaliczane do przychodów podatkowych (tak Bartosiewicz Adam, Kubacki Ryszard, PIT. Komentarz, wyd. V, Lex 2015). W wydawanych interpretacjach również Dyrektor KIS potwierdził niejednokrotnie, że zwrot odwołanej darowizny nieruchomości, nie stanowi po stronie darczyńcy przychodu w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 9 w zw. z art. 20 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (zob. interpretacje z 11 września 2023 r., nr 0114-KDIP3-1.4011.631.2023.3.EC oraz z 10 października 2024 r., nr 0112-KDIL2-1.4011.646.2024.1.AK). Natomiast okoliczność, że zwrot przedmiotu darowizny nie powoduje w tym momencie obowiązku podatkowego nie oznacza, że takie skutki, w razie podjęcia przez podatnika określonych działań, nie będą mieć miejsca.
Zwrot przedmiotu darowizny a późniejsza sprzedaż
Zwrotne przeniesienie przedmiotu darowizny z obdarowanego na darczyńcę, traktowane jest przez organy skarbowe, jako nabycie przez darczyńcę przedmiotu darowizny. Powyższe może rodzić tym samym niekorzystne dla darczyńcy skutki podatkowe jeżeli chce on przedmiot odwołanej darowizny w krótkim czasie zbyć, a przedmiotem tym była nieruchomość. O ile rzecz ruchomą można zbyć bez podatku po upływie sześciu miesięcy od końca miesiąca kalendarzowego, w którym przedmiot darowizny znalazł się ponownie w majątku darczyńcy, o tyle w przypadku nieruchomości czas ten wydłuża się do pięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym doszło do zwrotu darowizny. Organy podkreślają, że do zwrotnego przeniesienia przedmiotu darowizny konieczne jest złożenia oświadczenia woli obdarowanego, ewentualnie zastępujące je orzeczenie sądu, w dodatku w przypadku nieruchomości oświadczenie to musi przyjąć formę aktu notarialnego, a więc dochodzi w ten sposób do nabycia w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Dodatkowo podkreślają, że odwołanie darowizny wywołuje skutek tylko na przyszłość (tak np. interpretacja podatkowa z 10 sierpnia 2023 r., nr 0115-KDIT1.4011.327.2023.2.PSZ czy 02 lutego 2024 r., nr 0115-KDIT3.4011.4.2024.2.KP). Wszystko to przemawia za uznaniem, iż zwrot nieruchomości darczyńcy stanowi jej nabycie w świetle ustawy.
