Kontrole „na klienta” - skarbówka masowo sprawdza paragony
Skarbówka przeprowadza co roku ponad 50 tysięcy nabyć sprawdzających i wystawia kilkanaście tysięcy mandatów. Urzędnik wciela się w klienta, by zweryfikować, czy sprzedawca wydaje paragony. Okazuje się, że już ponad jedna trzecia sprzedawców tego nie robi. Na celowniku są nie tylko stragany, małe sklepy i gastronomia, ale również salony spa i duże hotele. Eksperci potwierdzają, że taka forma kontroli jest skuteczna i przynosi oczekiwanie rezultaty.
Scena z jednego z warszawskich bazarów: klient zamawia bukiet kwiatów, dostaje piękne róże, ale sprzedawca nie wydaje paragonu. W tym momencie klient pokazuje sprzedawcy legitymację służbową i stałe upoważnienie udzielone przez naczelnika urzędu skarbowego. Informuje go, że właśnie dokonał nabycia sprawdzającego. Sprawa kończy się wystawieniem mandatu, bo przedsiębiorca, który pomimo obowiązku nie wystawia paragonu fiskalnego, popełnia wykroczenie skarbowe. Gdyby wystawił paragon, pracownik skarbówki - bo to on wcielił się w klienta - zwróciłby mu towar wraz z wydrukiem z kasy fiskalnej.
Nabycie sprawdzające to forma kontroli przeprowadzanej na podstawie art. 94k-94x ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej. Polega na tym, że pracownik lub funkcjonariusz KAS incognito nabywa towar lub usługę, a swoją tożsamość ujawnia dopiero po zakończeniu transakcji. Taką możliwość wprowadzono w 2022 r. na podstawie tzw. Polskiego Ładu.
Ponad jedna trzecia sprzedaży bez paragonu
Jak informuje Ministerstwo Finansów w odpowiedzi na pytanie Prawo.pl, rocznie Krajowa Administracja Skarbowa przeprowadza ponad 50 tys. nabyć sprawdzających. Rośnie też liczba stwierdzanych nadużyć. Skarbówka wykrywa nieprawidłowości już w ponad jednej trzeciej przypadków.
- W II półroczu 2022 r. przeprowadzono 56 557 nabyć sprawdzających, z czego towarów dotyczyło 32 782, a usług 12 829. Stwierdzono 13 252 nieprawidłowości (23,43 proc.). Nałożono 13591 mandatów karnych, na łączna kwotę 18,23 mln zł.
- W 2023 r. przeprowadzono 58 341 nabyć sprawdzających, z czego towarów dotyczyło 40 015, a usług 18 326. Stwierdzono 13 868 nieprawidłowości (23,77 proc.) i nałożono 13 025 mandatów karnych, na łączna kwotę 19,2mln zł.
- W 2024 r. przeprowadzono 59 675 nabyć sprawdzających, z czego towarów dotyczyło 40 339, a usług -19 336. Stwierdzono 13 916 nieprawidłowości (23,32 proc.) i nałożono 13 787 mandatów karnych, na łączna kwotę 20,4 mln zł.
- W 2025 r. przeprowadzono 57 858 nabyć sprawdzających, z czego towarów dotyczyło 34 452, a usług 23 406. Stwierdzono 19 282 nieprawidłowości (33,33 proc.) i nałożono 20 200 mandatów karnych, na łączna kwotę 27,8 mln zł.
- W pierwszych czterech miesiącach 2026 r. przeprowadzono 20 449 nabyć sprawdzających, z czego towarów dotyczyło 12 555, a usług - 7 894. Stwierdzono 7 751 nieprawidłowości (37,9 proc.) i nałożono 7 949 mandatów karnych, na łączna kwotę 10,7 mln zł.
Jak informuje MF, KAS prowadzi nabycia sprawdzające w różnych branżach. Kontroluje podatników zobowiązanych do prowadzenia ewidencji sprzedaży z wykorzystaniem kasy rejestrującej – od niewielkich straganów i małych punktów handlowo-gastronomicznych po duże hotele, restauracje, salony SPA i inne.
Czytaj też w LEX: Nabycie sprawdzające jako nowy instrument weryfikacji przestrzeni rzeczywistej w praktyce organów KAS >
- Działania te prowadzone są w sposób ciągły, w trakcie całego roku, a więc również w sezonie wakacyjnym, niekiedy w sposób koordynowany. Przeprowadzane działania wobec podatników lub branż podlegają wcześniejszemu typowaniu na podstawie wyników analizy ryzyka i kierowane są w szczególności tam, gdzie najczęściej identyfikowane są przypadki braku ewidencjonowania sprzedaży towarów lub usług z wykorzystaniem kasy rejestrującej, czy wydawania nabywcy paragonu fiskalnego przez podatników działających całorocznie lub sezonowo - informuje MF.
Działania skarbówki przynoszą efekty
Według Ministerstwa Finansów, nabycia sprawdzające w ramach takich akcji przynoszą efekty. - Mandaty karne za niewystawianie paragonów pełnią oczywiście różne funkcje: prewencyjną i wychowawczą, stanowią też szybką reakcję na ujawnione nieprawidłowości, ale również – co należy podkreślić – przynoszą wymierne efekty finansowe przeprowadzanych czynności. Nabycia sprawdzające prowadzą bowiem do zwiększenia wpływów z tytułu innych podatków należnych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a także sprzedażą towarów i usług (VAT, akcyza, podatek dochodowy). Bardzo ważnym efektem nabyć sprawdzających jest również zwiększenie stopnia świadomości sprzedawców i usługodawców oraz zapewnienie uczciwej konkurencji - wyjaśnia Ministerstwo.
Czytaj też w LEX: Biały, szary i czarny wywiad jako szczególne formy pozyskiwania informacji przez organy KAS >
Z taką oceną zgadzają się prawnicy.
Jak zauważa Jakub Warnieło, doradca podatkowy, szef zespołu postępowań podatkowych i sądowych, partner w MDDP, dane MF dane potwierdzają, że nabycia sprawdzające stały się istotnym mechanizmem walki z tzw. szarą strefą. - Świadczy o tym nie tylko znaczna liczba prowadzonych czynności, lecz przede wszystkim ich skuteczność. Fakt, że w ostatnim czasie ponad jedna trzecia nabyć kończy się stwierdzeniem nieprawidłowości, z jednej strony wskazuje na trafne typowanie podmiotów do kontroli. Z drugiej strony zaś pokazuje, że brak fiskalizacji sprzedaży pozostaje istotnym problemem gospodarki. Choć część tych nieprawidłowości może wynikać z niezamierzonych błędów i niedopatrzeń, wyniki te wskazują, że skala zjawiska nadal pozostaje bardzo duża - mówi Jakub Warnieło.
Czytaj też w LEX: O multiplikowaniu procedur kontrolnych – czyli czy nabycie sprawdzające jest potrzebne? >
Podobnie uważa dr Jacek Matarewicz, adwokat, doradca podatkowy, partner zarządzający w kancelarii Zimny Matarewicz. - W mojej ocenie taka forma weryfikacji sprawdza się w miejscach, gdzie sprzedawcy nie wystawiają paragonów, mimo takiego obowiązku, np. w sklepie detalicznym. Jest to więc skuteczna forma zwalczania szarej strefy i niefiskalizowania sprzedaży. Co więcej, nabycia sprawdzające mogą obejmować również usługodawców, którzy otrzymując komunikat od kupującego (faktycznie pracownika KAS), że ten nie prowadzi działalności gospodarczej lub jest rolnikiem ryczałtowym, nie dokumentują sprzedaży usługi za pomocą kasy rejestrującej - mówi dr Matarewicz.
Czytaj też w LEX: Zakończenie działalności - a co z kasą fiskalną? >
Jakub Warnieło podkreśla, że wysoka liczba nakładanych mandatów, które przynoszą budżetowi państwa wpływy rzędu kilkudziesięciu milionów złotych rocznie, nie jest najważniejszym efektem tego narzędzia. Znacznie większe znaczenie ma jego funkcja wychowawcza i prewencyjna. - W dłuższej perspektywie działania te mają prowadzić przede wszystkim do lepszego przestrzegania obowiązków związanych z ewidencjonowaniem sprzedaży. Nałożenie grzywny często skłania przedsiębiorców do większej dbałości o prawidłowe ewidencjonowanie sprzedaży w przyszłości, co przekłada się również na wzrost deklarowanych podatków. To właśnie ten długofalowy efekt należy uznać za najistotniejszy rezultat stosowania tego instrumentu. W związku z tym dane MF potwierdzają, że nabycie sprawdzające jest narzędziem, które sprawdziło się w praktyce i nadal będzie chętnie wykorzystywane przez organy skarbowe - dodaje doradca podatkowy.
Działania powinny być proporcjonalne do celu
Dr Jacek Matarewicz zauważa, że nabycia sprawdzające nie ograniczają się jednak tylko do fiskalizacji za pomocą kasy fiskalnej, lecz mogą sprowadzać się do ustalenia, czy podatnik dokonuje sprzedaży określonej kategorii towarów lub usług, przyjmując nieprawidłową stawkę VAT czy kwalifikację podatkową.
- Generalnie, pozytywnie należy zatem ocenić wykorzystywanie nabyć sprawdzających w zwalczaniu nieuczciwych praktyk, których ustalenie może nastąpić praktycznie jedynie w ten sposób. W mojej ocenie nabycia sprawdzające i prowokacje urzędnicze powinny być adekwatne do celu. Działania władzy nie powinny stanowić nadużycia i powinny pozostawać proporcjonalne do badanych uchybień. Nie ulega bowiem wątpliwości, że kreowanie fikcyjnych transakcji celem zebrania dowodów obciążających daną osobę nie mieści się w kanonach demokratycznego państwa prawa. Takiej przecież wyreżyserowanej sprzedaży dotyczyła słynna sprawa polityków jednej z partii politycznych, którzy wykorzystując swoje eksponowane stanowiska i podległych sobie funkcjonariuszy CBA, zainicjowali na podstawie podrobionych dokumentów przeprowadzenie postępowania administracyjnego, którego przedmiotem miało być wyrażenie zgody na zmianę przeznaczenia na cele nierolnicze i nieleśne prawie 40 ha gruntów rolnych. Na tego typu działania w cywilizowanym świecie już zgody nie ma. Obywatel lub przedsiębiorca musi mieć zaufanie do władzy - mówi adwokat.
Jak zaewidencjonować na kasie fiskalnej zwrot zadatku? - sprawdź w LEX >
