Czytaj również: Renta wdowia do poprawki - dyskryminuje część ubezpieczonych>>
Przepisy to efekt kompromisu
Problem renty wdowiej powrócił w interpelacji poseł Gabrieli Lenartowicz (nr 16717). Sprawa dotyczyła kobiety, która została wdową w wieku 49 lat, i której Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty wdowiej. - Analiza obowiązujących przepisów wskazuje, że sytuacja ta może wynikać z konstrukcji systemu świadczeń: - zgodnie z przepisami prawo do renty rodzinnej przysługuje wdowie m.in. wtedy, gdy w chwili śmierci małżonka ukończyła 50 lat lub spełni inne warunki (np. wychowuje dzieci), - jednocześnie wdowa może nabyć to prawo także później - jeśli osiągnie wiek 50 lat w ciągu 5 lat od śmierci małżonka. Natomiast tzw. renta wdowia (czyli możliwość łączenia świadczeń) wymaga spełnienia znacznie bardziej rygorystycznych warunków, w tym osiągnięcia wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet) oraz nabycia prawa do renty rodzinnej nie wcześniej niż w wieku 55 lat. W praktyce oznacza to, że kobiety, które zostały wdowami przed ukończeniem 50. roku życia (jak w opisanym przypadku) mogą zostać trwale wykluczone z możliwości skorzystania z renty wdowiej, nawet jeśli spełniają inne przesłanki i znajdują się w trudnej sytuacji życiowej - napisała poseł Lenartowicz. Chciała więc wiedzieć, czy ministerstwo analizuje wpływ obecnych przepisów na sytuację kobiet, które owdowiały przed osiągnięciem wieku 50 lat i nie mogą skorzystać z renty wdowiej i czy rozważane są zmiany legislacyjne w kierunku: obniżenia progów wiekowych albo uznania wcześniejszego owdowienia jako szczególnej przesłanki uprawniającej do świadczenia. A także czy planowane jest wprowadzenie mechanizmów osłonowych dla tej grupy wdów, które mimo długoletniego stażu małżeńskiego i pracy pozostają poza systemem wsparcia. - Opisany przypadek wskazuje na potencjalną lukę systemową, w której osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej nie uzyskują wsparcia ze względu na sztywne kryteria wiekowe, nie zawsze odpowiadające realiom społecznym - podkreśliła w interpelacji poselskiej.
Wpływ kwot zagranicznych emerytur i rent na zbieg polskich świadczeń w ramach instytucji renty wdowiej na gruncie art. 95a ustawy emerytalnej - czytaj w LEX >
- Przepisy ustawy przewidują, że w przypadku zbiegu prawa do tych świadczeń, począwszy od 1 lipca 2025 r., jedno świadczenie wypłacane jest wdowie lub wdowcowi w całości, a drugie w wysokości 25 proc. (w okresie przejściowym, tj. od 1 lipca 2025 r. do 31 grudnia 2026 r. będzie to 15 proc.). Przywołany akt wprowadza nową regułę zbiegu prawa do nabytej renty rodzinnej, którą wnioskodawcy ustawy nazwali „rentą wdowią”, szczegółowo określając warunki nabycia prawa do pobierania tych świadczeń w zbiegu i określając ich limit na poziomie trzykrotności najniższej emerytury - napisał w odpowiedzi Sebastian Gajewski, wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej. I wskazał, że ustanowione warunki wynikają z konieczności skierowania renty wdowiej do osób najbardziej potrzebujących, które w sposób szczególnie dotkliwy odczuły finansowe skutki utraty współmałżonka, a ze względu na wiek mają ograniczone możliwości poprawy swojej sytuacji bytowej. - Ograniczenia przewidziane w ustawie służą skierowaniu tego instrumentu do osób, które nabyły prawo do renty rodzinnej w końcowym okresie aktywności zawodowej lub po jej zakończeniu, a tym samym praktycznie utraciły możliwość zwiększenia swoich dochodów. Jest to rozwiązanie kompromisowe, wynikające z potrzeby odpowiedzialnego wdrożenia nowej instytucji do systemu emerytalno-rentowego. Uwzględnia ono zarówno oczekiwania wnioskodawców projektu obywatelskiego, jak i możliwości finansowe Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz budżetu państwa, z którego fundusz ten jest dotowany - podkreślił Gajewski.
Jak dalej wyjaśnił, renta wdowia nie stanowi odrębnego świadczenia, lecz szczególną instytucję w systemie ubezpieczeń społecznych, polegającą na możliwości łączenia dwóch świadczeń (jednego w całości oraz drugiego w części). Ze względu na odmienny charakter tego uprawnienia względem renty rodzinnej ustawodawca określił odrębne warunki nabywania do niego prawa, uznając, że osoby tracące współmałżonka w późniejszym okresie życia znajdują się w trudniejszej sytuacji niż osoby młodsze.
Czytaj też w LEX: Metoda repartycyjna najbezpieczniejszą formą zabezpieczenia emerytalnego >
Młode wdowy bez prawa do renty wdowiej
Jak poinformowało MRPiPS, powołując się na dane przekazane z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), najczęstszymi przyczynami decyzji odmownych w sprawach dotyczących tzw. renty wdowiej w przypadku kobiet, które zostały wdowami przed ukończeniem 50 roku życia, są nabycie prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, brak prawa do renty rodzinnej oraz brak prawa do własnego świadczenia. Jak przypomniało ministerstwa, przepisy dotyczące tzw. renty wdowiej weszły w życie dopiero 1 stycznia 2025 r., a ustalenie prawa do tego zbiegu rozpoczęło się 1 lipca 2025 r. W 2025 r. oraz w I kwartale 2026 r. wydano decyzje odmowne wobec 11,9 tys. kobiet, które w chwili śmierci małżonka nie ukończyły 50 roku życia. Wśród kobiet, którym odmówiono prawa do tzw. renty wdowiej, 0,3 tys. stanowiły kobiety poniżej 30 roku życia, 2,1 tys. kobiety w wieku od 30 do 40 lat oraz 9,5 tys. kobiety powyżej 40 roku życia. Dane dotyczą kobiet, które ukończyły 18 rok życia i nie przekroczyły 50 roku życia.
Czytaj też w LEX: Seniorzy jako osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na przykładzie małych miast. Wybrane problemy prawne, kryminologiczne i wiktymologiczne >
Odnosząc się zaś do kwestii wdów i wdowców pozostających poza systemem wsparcia MRPiPS wskazało, że obecnie podstawowym instrumentem zabezpieczenia po śmierci małżonka pozostaje renta rodzinna. Jest to świadczenie z ubezpieczenia społecznego, którego celem jest zapewnienie środków utrzymania członkom rodziny zmarłego, którzy wraz z jego śmiercią utracili żywiciela. Świadczenie to ma charakter zarówno majątkowy, jak i alimentacyjny, stanowiąc formę kompensaty utraconych dochodów. Będąca fundamentem systemowego wsparcia osób, które utraciły żywiciela rodziny renta rodzinna stanowi kluczowy instrument zabezpieczenia społecznego. - Również osoba owdowiała przed 50 rokiem życia może nabyć prawo do renty rodzinnej po spełnieniu ustawowych przesłanek – zwłaszcza, jeśli wychowuje uprawnione dzieci lub osiągnęła wymagany wiek w okresie wskazanym w ustawie albo w razie stwierdzenia jej niezdolności do pracy. Nie można zatem uznać, że ustawodawca pozostawił tę grupę bez wsparcia, ukształtowano bowiem mechanizmy pomocy w sposób powiązany z określonymi przesłankami społecznymi i sytuacją życiową uprawnionych - stwierdził wiceminister Gajewski.
Według niego, opisany w interpelacji indywidualny przypadek braku prawa do renty rodzinnej oraz tzw. renty wdowiej, wynikający z niespełnienia ustawowych kryteriów wieku w chwili owdowienia, nie stanowi sam w sobie dowodu istnienia luki systemowej. - System ubezpieczeń społecznych opiera się na jednolitych i obiektywnych przesłankach, które muszą mieć charakter generalny i jednakowo dotyczyć wszystkich ubezpieczonych. Wprowadzenie kryteriów takich jak wiek czy okres ubezpieczenia, służy zapewnieniu przejrzystości, stabilności oraz finansowej równowagi systemu świadczeń. Należy mieć na uwadze, że świadczenia z ubezpieczeń społecznych mają charakter warunkowy, a ich przyznanie możliwe jest wyłącznie po spełnieniu przesłanek określonych w ustawie. System zabezpieczenia społecznego obejmuje również inne instrumenty wsparcia kierowane do osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej - zaznaczył. I dodał, że każda zmiana w systemie emerytalno-rentowym pociąga z sobą istotne skutki finansowe i oddziałuje na szeroką grupę świadczeniobiorców, dlatego wymaga szczególnie wnikliwej oceny. W kontekście aktualnej i prognozowanej sytuacji FUS rozszerzenie katalogu uprawnionych oznaczałoby konieczność zwiększenia dotacji do funduszu z budżetu państwa. W tym zakresie kluczowe znaczenie ma stanowisko ministra finansów i gospodarki, zgodnie z którym obowiązujące rozwiązania są optymalne i odpowiadają aktualnym możliwościom budżetowym.
Czytaj również: Renta wdowia. Wspólność małżeńska do dnia śmierci małżonka do likwidacji?>>
Weryfikacja wskaźnika nie będzie oceną renty wdowiej
- Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 26 lipca 2024 r. Rada Ministrów przeprowadzi weryfikację obowiązujących rozwiązań, z uwzględnieniem sytuacji społeczno-gospodarczej kraju oraz sytuacji osób uprawnionych. Przegląd będzie obejmował ocenę funkcjonowania przepisów, w tym ich wpływu na różne grupy wdów i wdowców, a także ocenę zasadności zmodyfikowania tych regulacji, w szczególności w zakresie wysokości świadczeń oraz kręgu osób uprawnionych do pobierania świadczeń w zbiegu w ramach tzw. renty wdowiej - wskazał na koniec wiceminister Sebastian Gajewski.
Tyle tylko, że art. 16, na który powołuje się wiceminister stanowi, że Rada Ministrów dokona w 2028 r. weryfikacji wskaźnika wysokości świadczeń w zbiegu, w celu oceny możliwości i zasadności jego podwyższenia, uwzględniając na tle sytuacji społeczno-gospodarczej kraju sytuację dochodową grup osób uprawnionych na mocy niniejszej ustawy do wypłaty świadczeń w zbiegu.
- Artykuł 16 przewiduje wyłącznie weryfikację wskaźnika procentowego, ale renta wdowia nie jest problemem wyłącznie matematycznym. Z jednej strony mamy około 29,7 tys. decyzji odmownych wydanych z powodu sztywnego kryterium pięciu lat, a z drugiej przypadki seniorów, którzy na rozstrzygnięcie sprawy i wypłatę świadczenia czekali dziesięć, dwanaście, a nawet trzynaście miesięcy. W jednej ze spraw opisanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich ZUS zwrócił się do KRUS o podstawową informację dopiero po ponad ośmiu miesiącach od złożenia wniosku - mówi serwisowi Prawo.pl dr Katarzyna Kalata, radca prawny z Kancelarii Kalata, specjalizująca się w prawie pracy i ubezpieczeniach społecznych. Jak podkreśla, prawdziwa ocena funkcjonowania renty wdowiej powinna więc odpowiedzieć nie tylko na pytanie, jaki procent drugiego świadczenia państwo może wypłacać, lecz także dlaczego dziesiątki tysięcy osób zostały wykluczone przez jedno kryterium oraz dlaczego senior spełniający warunki musi miesiącami czekać, aż dwie instytucje wymienią między sobą informacje.
- Odpowiedź ministerstwa zapowiada wprawdzie szerszą analizę, lecz ustawa jej nie gwarantuje. Jeżeli rząd ograniczy się w 2028 r. do wykonania art. 16, zbada wysokość świadczenia, ale pominie zarówno wadliwe zasady dostępu, jak i niewydolność postępowań. Weryfikacja, która policzy procent świadczenia, ale nie policzy ubezpieczanych wykluczonych z systemu oraz miesięcy oczekiwania na decyzję, nie będzie oceną renty wdowiej. Będzie jedynie sprawdzeniem jednej pozycji w tabeli - uważa dr Katarzyna Kalata.
Czytaj też w LEX: Fikcja prawna całkowitej niezdolności do pracy jako podstawa nabycia prawa do renty rodzinnej w systemie zabezpieczenia społecznego >
