Praca przy pilnowaniu wyłącza z mocy prawa, bez konieczności uzyskiwania zgody lekarza, stosowanie do osoby z niepełnosprawnością odrębnych norm czasu pracy i zakazów pracy w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej.
Przepisy art. 15 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r., poz. 913, dalej: ustawa o rehabilitacji) wprowadzają trzy grupy odrębnych od kodeksowych zasad dotyczących czasu pracy osób z niepełnosprawnością:
Regulacje art. 15 tej ustawy nie znajdują zastosowania:
Czytaj również: Niepełnosprawni ochroniarze do pilnowania mienia - na pełny etat i w porze nocnej>>
Przepisy ustawy o rehabilitacji nie definiują użytego w niej określenia „praca przy pilnowaniu”. Słownikowo „pilnowanie” oznacza czuwanie nad kimś lub nad czymś, strzeżenie kogoś lub czegoś. Posiłkowo można sięgnąć do definicji ochrony osób i mienia:
Można mieć jednak wątpliwości, czy takie szerokie podejście jest usprawiedliwione. W zakresie nieuregulowanym ustawą o rehabilitacji zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu pracy (dalej: k.p.), które również nie definiują pojęcia pilnowanie, ale odnoszą je do pilnowania mienia. Art. 137 k.p. wskazuje jednak, że do pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób, a także pracowników zakładowych straży pożarnych i zakładowych służb ratowniczych może być stosowany system równoważnego czasu pracy, w którym jest dopuszczalne przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy do 24 godzin, w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 1 miesiąca. Przepisy art. 135 par. 2 i 3 oraz art. 136 par. 2 stosuje się odpowiednio.
Część przedstawicieli doktryny wskazuje w związku z tym na zawężenie pojęcia pilnowanie jedynie do pilnowania mienia. W ocenie autora nie jest to uzasadnione. Regulacje kodeksowe odnoszą się do konkretnego rozwiązania związanego z systemem czasu pracy, nie zawierają definicji tego pojęcia, traktują pilnowanie mienia i ochronę osób na równi. „Pilnowanie” użyte w ustawie o rehabilitacji odnosić należy zarówno do czynności nakierowanych na osoby, jak i mienie.
Przykład: Za prace przy pilnowaniu można uznać prace pracowników ochrony, stróżów, portierów, konwojentów, dozorców.
Osoby z niepełnosprawnością zatrudnione przy pilnowaniu objęte są w zakresie czasu pracy regulacjami wynikającymi z Kodeksu pracy wprost z mocy ustawy. Nie decyduje o tym zgoda lekarza.
Przykład: Pracownik zatrudniony jako portier ma w zakresie obowiązków nadzór nad wejściem do firmy – wpuszcza gości zewnętrznych sprawdzając ich zaproszenia, wydaje przepustki, odnotowuje wejścia i wyjścia. Czynności te należy uznać za czynności związane z pilnowaniem obiektu.
Czynności pilnowania powinny stanowić całkowity lub prawie całkowity zakres zadań służbowych tej osoby. Oczywiście pracownik ten może mieć w zakresie obowiązków także inne zadania, może otrzymać również polecenie wykonywania innej pracy, ale ich zakres musiałby być nieznaczący w stosunku do zakresu (ilościowego i czasowego) zadań przy pilnowaniu. Niewystarczające jest to, by prace związane z pilnowaniem zajmowały większość czasu pracy pracownika. Praca przy pilnowaniu wyłącza stosowanie szczególnych przepisów ochronnych w związku z tym, że uznana została za pracę mniej obciążającą. Nie można zatem dodając zadania nie związane wprost z pilnowaniem tworzyć sytuacji, w której to mniejsze obciążenie jest jedynie pozorne. Tak zaś byłoby, gdyby pracownik np. jedynie w 60 proc. swojego czasu miał realizować czynności „czuwania” nad czymś lub nad kimś.
Niestosowanie art. 15 ustawy o rehabilitacji oznacza, że w pełni odnosić należy do tych osób przepisy Kodeksu pracy dotyczące norm czasu pracy, pracy w godzinach nadliczbowych (dopuszczalność zlecania, limity, rozliczanie), pracy w porze nocnej. Ograniczenia mogą wynikać jedynie z innych przepisów, jak np. art. 178 k.p. odnoszącego się do kobiet w ciąży i pracowników opiekujących się dzieckiem do lat 8.
Przykład: Osoba z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności zatrudniona jako stróż może być objęta systemem równoważnego czasu pracy i pracą planowaną do 12 godzin na dobę. Nie jest do tego konieczne uzyskiwanie zgody lekarza. W systemie tym praca planowana będzie tak, by w okresie rozliczeniowym zachowany został wymiar czasu pracy oparty na normach czasu pracy wynikających z przepisów Kodeksu pracy – 8 godzin na dobę, przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy.
Osoba z niepełnosprawnością ma prawo do dodatkowej, 15-minutowej przerwy w pracy przeznaczonej na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Podlega ona w całości wliczeniu do czasu pracy.
Uprawnienie do dodatkowej przerwy dla pracowników niepełnosprawnych nie jest uzależnione od stopnia niepełnosprawności czy od rodzaju wykonywanej pracy. Udzielana jest ona niezależnie od 15-minutowej przerwy z art. 134 k.p., ale również niezależnie od innych przerw wynikających z prawa pracy.
Pracownicy z niepełnosprawnością zatrudnieni przy pilnowaniu mają prawo do tej dodatkowej przerwy. Nie zostało w stosunku do nich bowiem wyłączone stosownie art. 17 ustawy o rehabilitacji.
