Mniej instytucji, więcej rodzin. Rewolucja w pieczy zastępczej

Nowelizacja ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej stawia na wzmocnienie i rozwój form pieczy rodzinnej przed instytucjonalną. Zawodowe rodzicielstwo zastępcze ma być bardziej atrakcyjne m.in. poprzez zwiększenie wynagrodzeń i dodatków dla rodzin zastępczych oraz waloryzację świadczeń. Ministerstwo pracy zakłada, że już w pierwszym roku działania nowych przepisów liczba miejsc w rodzinach zastępczych zwiększy się o 300. Będą też wygaszane interwencyjne ośrodki preadopcyjne.

Do 15 maja trwają konsultacje społeczne projektu ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (UD354). Jak wskazuje MRPiPS, system pieczy zastępczej i adopcji znajduje się w głębokim kryzysie, wymagającym pilnej i kompleksowej reformy. Planowane zmiany mają zwiększyć efektywność wsparcia rodzin, przyspieszyć deinstytucjonalizację, usprawnić adopcje oraz wzmocnić bezpieczeństwo dzieci.

Wzmocnienie asystentury rodzinnej

Proponowana nowelizacja wprowadza obowiązek zatrudniania asystenta rodziny w każdej gminie. Asystent będzie kierowany do rodziny, z której dziecko po raz pierwszy trafiło do pieczy zastępczej. Jeśli będzie go przydzielał sąd, zgoda rodziny nie będzie konieczna. Asystent nie będzie pracował z rodzinami zastępczymi, ale będzie mógł wspierać rodzinę zastępczą spokrewnioną. Asystentem będzie można zostać także po ukończeniu studiów z psychoprofilaktyki.

Projekt przewiduje, że asystent będzie miał za zadanie wspierać i doradzać, aby chronić dobro dziecka i rodziny. Nie będzie już np. rozwiązywał problemów socjalnych rodziny, wychowawczych, pomagał szukać pracy rodzicom czy załatwiał spraw urzędowych. Dodano mu za to zadanie pedagogizacji rodziców i koordynacji specjalistycznego poradnictwa dla rodziny.

Uprawnienia asystentów rodziny będą zbliżone do uprawnień pracowników socjalnych. Asystenci otrzymają dodatek do wynagrodzenia z tytułu wykonywania czynności zawodowych poza miejscem pracy. Dodatek w wysokości 400 zł będzie przysługiwał asystentowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy. Po przepracowaniu 3 lat asystent będzie miał prawo raz na 2 lata do dodatkowego 10-dniowego urlopu. Będzie miał prawo do pomocy psychologicznej w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia. Projekt określa też stopnie awansu zawodowego dla asystentów rodziny.

Plan pracy z rodziną i rodziny wspierające

Projekt porządkuje plan pracy z rodziną, który ma być opracowany i realizowany nie tylko jak obecnie we współpracy z członkami rodziny i w konsultacji z pracownikiem socjalnym, ewentualnie koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, ale w szerszym gronie osób reprezentujących podmioty pracujące z rodziną. Plan ma być skoordynowany z planem pomocy dziecku, które jest umieszczone w pieczy zastępczej.

Gmina lub podmioty, którym zleci ona to zadanie, będą mogły organizować rodziny wspierające. Są to rodziny z bezpośredniego otoczenia dziecka, czyli np. sąsiedzi, rodzina, przyjaciele, którzy pomagają rodzinie przeżywającej trudności w opiece i wychowaniu dziecka, w prowadzeniu gospodarstwa domowego czy też w kształtowaniu i wypełnianiu podstawowych ról społecznych.

Nowa kategoria - rodziny opiekuńcze

Nowością jest rodzina opiekuńcza, przeznaczona dla pełnoletnich osób z niepełnosprawnością, które nie są zdolne do samodzielnej egzystencji po opuszczeniu pieczy zastępczej. Wsparciem rodziny opiekuńczej będą mogły być objęte osoby spełniające łącznie warunki:

• przebywały w rodzinie zastępczej niezawodowej, zawodowej lub rodzinnym domu dziecka, w której będą przebywać jako w rodzinie opiekuńczej,
• ukończyły 25 lat,
• legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
• są niezdolne do samodzielnej egzystencji,
• proces usamodzielnienia nie doprowadził ich do możliwości zamieszkania poza dotychczasową rodziną zastępczą.

Rodzinę opiekuńczą będą mogły tworzyć osoby pełniące uprzednio wobec tej osoby funkcję rodziny zastępczej niezawodowej, zawodowej lub rodzinnego domu dziecka. Będą zobowiązane do zapewnia zaspokajania potrzeb emocjonalnych osób objętych ich opieką ze szczególnym uwzględnieniem ich potrzeb bytowych, zdrowotnych, edukacyjnych i kulturalno‒rekreacyjnych. Wójt będzie zawierał umowę trójstronną o pełnienie funkcji rodziny opiekuńczej. Projekt przewiduje, że rodzinie opiekuńczej będzie przysługiwało miesięczne wynagrodzenie nie niższe, niż wynagrodzenie rodziny zastępczej. W przypadku jednoczesnego pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej i rodziny opiekuńczej – nie niższe niż 50 proc. tej kwoty. Osoba z niepełnosprawnością mają partycypować w kosztach zatrudnienia rodziny opiekuńczej, nie więcej niż w wysokości 70 proc. jej dochodów.

Podwyżka dla rodzin zastępczych spokrewnionych

Ministerstwo wskazuje, że w 2024 r. jedynie 9 proc. rodzinnych form pieczy zastępczej stanowiły rodziny zastępcze zawodowe i rodzinne domy dziecka.

Oznacza to zatem, że system rodzinnej pieczy zastępczej opiera się w dominującej części na rodzinach zastępczych spokrewnionych i niezawodowych, czyli nieotrzymujących z tego tytułu wynagrodzenia. Bazowanie na tej formule jest korzystne finansowo dla samorządów, rodzi jednak poważne ryzyko braku stabilności całego systemu. Konieczne jest stopniowe zapewnianie wzrostu poziomu uzawodowienia rodzinnej pieczy zastępczej - pisze projektodawca.

Nowelizacja zakłada wyższe świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka dla rodzin zastępczych spokrewnionych – z 1002 zł do 1325 zł. Gminy będą mogły przyznawać  comiesięczne dodatkowe świadczenie pieniężne na dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej spokrewnionej z pominięciem kryterium dochodowego.

Rodziny zastępcze zawodowe i rodzinne domy dziecka

Rodziny zastępcze dalej będzie mógł organizować powiat lub podmioty, którym zleci to zadanie. Umowy z rodzinami zastępczymi zawodowymi i prowadzącymi rodzinne domy dziecka będą zawierane na czas nieokreślony. Minimalny okres wypowiedzenia takiej umowy określono w projekcie na 3 miesiące.

Rodzice zastępczy zawodowi i prowadzący rodzinne domy dziecka będą mogli podjąć dodatkowe zatrudnienie (obecnie nie ma takiej możliwości) pod warunkiem, że nie będzie ona kolidować ze sprawowaniem pieczy zastępczej. Zwiększy się górny limit dzieci w rodzinach zastępczych zawodowych do czworga dzieci.

Do zadań własnych powiatów nadal będzie należało opracowanie i realizacja 3-letnich powiatowych programów dotyczących rozwoju pieczy zastępczej. Wprowadzono jednak obowiązek szczegółowych informacji w nim o miesięcznych wydatkach ponoszonych przez powiat z tytułu pobytu dziecka w poszczególnych formach pieczy instytucjonalnej oraz w poszczególnych formach pieczy rodzinnej.

Zwiększy się wynagrodzenie:

• dla rodzin zastępczych zawodowych z 4567 zł do 6160 zł;
• dla rodzin zastępczych specjalistycznych, rodzinnych domów dziecka i dla rodzin pełniących funkcję pogotowia z 4567 zł do 7260 zł.

Projekt przewiduje, że coroczną waloryzację świadczenia, dodatki i wynagrodzenia dla rodzin zastępczych i prowadzących rodzinne domy dziecka, a także pomoc na kontynuowanie nauki, usamodzielnienie dla osoby usamodzielnianej.

Rodziny ze stażem 5-letnim lub dłuższym otrzymają 5-procentowy dodatek stażowy (będzie wzrastał o 1 proc. co roku do osiągnięcia poziomu 20 proc). Pozostałym rodzinom dodatek ten będzie przysługiwał po pięciu latach pracy i będzie wynosił wówczas 5 proc. miesięcznego wynagrodzenia wskazanego w ustawie.

Organizacje pozarządowe będą mogły organizować rodzinną pieczę zastępczą i wspierać powiaty w tworzeniu tam nowych miejsc. Rodzeństwo ma być nie tylko nierozdzielane w pieczy zastępczej, jak obecnie, ale wręcz łączone.

Zmiany w rodzinie pomocowej

Dotąd rodziną pomocową mogła być tylko inna rodzina zastępcza niezawodowa, zawodowa, prowadzący rodzinny dom dziecka, małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim przeszkoleni do pełnienia funkcji rodziny zastępczej, prowadzenia rodzinnego domu dziecka lub rodziny przysposabiającej.

Projekt przewiduje, że tę funkcję będą mogły pełnić osoby bliskie dziecku np. rodzeństwo i rodzice rodziców zastępczych, aby rodziny zastępcze mogły skorzystać z prawa do wypoczynku. Będą to mogły być też osoby zatrudnione w rodzinie zastępczej jako osoby do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi lub przy pracach gospodarskich czy wolontariusze.

Wygaszanie interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych (IOP)

Projekt zakłada wygaszenie trzech interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych (w województwach mazowieckim, łódzkim i śląskim) do 30 czerwca 2027 r. Przebywa w nich ok. 50 dzieci.

Pozostawienie w przepisach możliwości instytucjonalizacji dzieci najmłodszych, w wieku do 12 miesięcy i zaniechanie systemowego tworzenia dla nich rodzinnych form pieczy zastępczej, przełoży się na wzrost kosztów opieki nad dziećmi na późniejszym etapie, poprzez zwielokrotnienie potrzeby poradnictwa, terapii psychologicznej i psychiatrycznej - pisze ustawodawca.

Nowelizacja uproszcza procedury przygotowania do pełnienia funkcji rodziny zastępczej dla pracowników IOP-ów. Będą oni zwolnieni z konieczności pełnego szkolenia w przypadku obejmowania opieką dzieci z IOP.

Proces usamodzielniania dziecka z pieczy zastępczej rozpocznie się, gdy ukończy ono 16 lat. Będzie zindywidualizowana diagnoza sytuacji dziecka, które wybierze swojego opiekuna usamodzielniania. Kwota świadczenia dla osób usamodzielniających się i kontynuujących naukę wzrośnie z 759 zł do 1300 zł.

Coraz więcej dzieci w pieczy zastępczej

Z danych Centralnego Rejestru Pieczy Zastępczej wynika, że w pieczy zastępczej jest 78 tys. dzieci. Z roku na rok liczba wzrasta. Ok. 1700 dzieci oczekuje na realizację postanowienia o umieszczeniu w pieczy zastępczej. W 2024 roku w Polsce powstało zaledwie 127 rodzin zastępczych zawodowych i 73 rodzinnych domów dziecka, czyli 200 nowych form zawodowych na 380 powiatów.

Przeciętny miesięczny koszt utrzymania dziecka w rodzinnych formach pieczy zastępczej w 2024 roku wyniósł 1 940 zł na miesiąc, natomiast w przypadku pieczy instytucjonalnej było to 9 236 zł. Tym samym zwiększenie wskaźnika deinstytucjonalizacji o 3 proc. wygenerowałoby dla samorządów oszczędność na poziomie ok. 290 mln zł rocznie. Wzrost liczby miejsc w pieczy rodzinnej stanowi więc w zakresie finansów samorządowych poważny zasób, pozwalający na ograniczenie kosztów realizacji zadania publicznego. Warunkiem jest jednak przekroczenie bariery, jaką jest dziś pro-instytucjonalne podejście części powiatów do rodzicielstwa zastępczego - wskazują autorzy zmian.

Nowelizacja ma kosztować budżet państwa prawie 300 mln zł w latach 2026-2029. Ustawa, z wyjątkami, miałaby wejść w życie 1 października 2026 r.