Założenia projektu ustawy przedstawione przez MSZ przewidują uszczelnienie procedur w sprawie nabywania Karty Polaka, ograniczenie nadużyć oraz doprecyzowanie szeregu przepisów, tak aby były one jednolicie stosowane przez wszystkie organy. Resort chce też wprowadzić opłatę za rozpatrywanie wniosków. Zmiany mają dostosować regulacje do aktualnych realiów politycznych i ekonomicznych.
Obowiązująca od 29 marca 2008 r. ustawa z 7 września 2007 r. o Karcie Polaka była już wielokrotnie zmieniana, ostatnim razem w grudniu 2021 r. Jak wskazuje Ministerstwo Spraw Zagranicznych, od tego czasu zmieniły się realia polityczne i ekonomiczne, a coraz mocniej akcentowana jest kwestia bezpieczeństwa państwa. Zdaniem resortu, wskutek nieszczelnych przepisów dochodziło też do nadużyć w wydawaniu Karty Polaka.
Projekt nowelizacji ustawy wpisuje się też w dwa strategiczne dokumenty planistyczne w zakresie współpracy z Polonią i Polakami za granicą oraz polityki migracyjnej, tj.:
Intencją zapowiadanych zmian jest uszczelnienie istniejących procedur, wprowadzenie tam, gdzie jest to konieczne dodatkowych wymogów i działań służących zabezpieczeniu bezpieczeństwa i interesów Polski oraz doprecyzowanie przepisów w celu ich jednolitego stosowania przez różne organy.
Ponadto, w związku ze zmianą sytuacji politycznej i ekonomiczno-społecznej konieczne było przeprowadzenie analizy zakresu uprawnień i świadczeń przysługujących posiadaczom Karty Polaka, w efekcie której zaproponowano zmodyfikowanie lub zniesienie niektórych z nich – uzasadnia resort w założeniach do projektu nowelizacji ustawy.
Założenia projekt przewiduje m.in. zniesienie możliwości ubiegania się o przyznanie Karty Polaka na podstawie zaświadczenia organizacji polskiej lub polonijnej wskazującego na zaangażowanie wnioskodawcy w działalność na rzecz języka i kultury polskiej lub polskiej mniejszości narodowej przez okres co najmniej trzech lat poprzedzających wydanie tego zaświadczenia.
Ministerstwo wyjaśnia, że w trakcie rozpatrywania wniosków o przyznanie Karty Polaka odnotowano przypadki zaświadczeń budzących wątpliwości co do wiarygodności zawartych w nich treści lub rzeczywistego zaangażowania wnioskodawców w aktywność polonijną. Ponadto 17-letni okres obowiązywania ustawy w tym kształcie był wystarczającym czasem, aby osoby nieposiadające dokumentów potwierdzających polską narodowość, a zainteresowane uzyskaniem Karty Polaka, mogły dopełnić formalności. Konsekwencją tej zmiany będzie również likwidacja możliwości przyznania Karty Polaka osobie szczególnie zasłużonej dla Polski, w sytuacji gdy wnioskodawca nie dysponuje dokumentami potwierdzającymi polskie pochodzenie. Projekt ustawy ma też doprecyzować, że osoby, które w przeszłości zrzekły się obywatelstwa polskiego, nie będą uprawnione do uzyskania Karty Polaka.
Pozwoli to na rozwianie wątpliwości w zakresie możliwości przyznania Karty Polaka osobom, które posiadały w przeszłości obywatelstwo polskie, jednak zrzekły się go, głównie w związku z ubieganiem się o przyznanie obywatelstwa innego kraju, a następnie – nie chcąc powrócić do obywatelstwa polskiego w ramach postępowania określonego w ustawie z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim składają wnioski o przyznanie Karty Polaka – uzasadnia resort.
Taką rekomendację wydała Rada do spraw Polaków poza Granicami Kraju, która zajmowała się takimi wnioskami.
Nowelizacja ma też zmodyfikować katalog uprawnień przysługujących posiadaczom Karty Polaka – jak zapewnia MSZ- bez nadmiernego uszczerbku dla samych dotychczasowych beneficjentów. Projekt przewiduje też zmodyfikowanie i uproszczenie procedur związanych z wypłatą świadczenia pieniężnego przeznaczonego na częściowe pokrycie kosztów zagospodarowania i bieżącego utrzymania dla posiadaczy Karty Polaka, którzy uzyskają w Polsce zezwolenie na pobyt stały na podstawie posiadanej Karty Polaka, w taki sposób, by świadczenie to było:
MSZ chce wprowadzić opłatę za rozpatrzenie wniosku o wydanie Karty Polaka, przedłużenie jej ważności lub wydanie Karty Polaka ze zmienionymi danymi. Dziś te wnioski są bezpłatne.
Wprowadzenie opłat uzasadnione jest czasochłonnością i nakładem pracy, jaki wymagany jest w tego typu sprawach, w szczególności w zakresie analizy dokumentów mających potwierdzać polskie pochodzenie wnioskodawców oraz oceny znajomości języka polskiego, tradycji oraz zwyczajów – uzasadniają autorzy przepisów.
Wysokość opłat nie jest znana, ale „będzie uwzględniać rzeczywiste koszty wynikające z opracowania wniosku i będzie porównywalna do wysokości opłat za podobne czynności”. Wprowadzenie opłat ma też wyeliminować przypadki wielokrotnego składania wniosków, w tym do różnych organów, bez wyraźnych podstaw do ich pozytywnego rozpatrzenia (szczególnie, gdy już wydano decyzję negatywną.) Nowe przepisy rozszerzą także zakres danych dotyczących wnioskodawców, zawartych we wnioskach w sprawach związanych z Kartą Polaka, co ma ułatwić analizę tych wniosków pod względem bezpieczeństwa, jak i w zakresie potencjału społecznego posiadaczy Karty Polaka.
MSZ planuje, że Rada Ministrów przyjmie nowe przepisy w życie w II kwartale 2026 r.
