Zarząd Unii Metropolii Polskich apeluje o niezwłoczne korekty ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego oraz zasad finansowania oświaty. Wskazuje na narastającą rozbieżność pomiędzy zakresem zadań JST a poziomem ich dochodów oraz na systemowe niedoskonałości nowych „potrzeb oświatowych”. Zdaniem UMP brak zmian może prowadzić do utrwalenia nierównego traktowania miast na prawach powiatu oraz naruszać konstytucyjne zasady adekwatności finansowania.
Jednym z kluczowych postulatów Unii Metropolii Polskich jest wyrównanie miastom na prawach powiatu (mnpp) procentowych udziałów w dochodach z PIT i CIT do poziomu odpowiadającego sumie udziałów gmin i powiatów. Obecnie udziały mnpp są niższe niż historycznie przyjęta suma udziałów obu tych kategorii JST.
UMP postuluje podwyższenie udziału mnpp:
Zdaniem UMP utrzymywanie obecnego poziomu udziałów jest krzywdzące i prowadzi do nierównego traktowania miast na prawach powiatu względem pozostałych JST, co – jak podkreślono – może być oceniane również w kontekście konstytucyjnym.
Drugim zasadniczym postulatem jest zrównanie wskaźnika zamożności mnpp z pozostałymi jednostkami samorządu, czyli przyjęcie poziomu 100 proc. zamiast obecnych 80 proc. UMP wskazuje, że obecne regulacje praktycznie eliminują miasta na prawach powiatu z możliwości uzyskania dochodów wyrównawczych, niezależnie od ich realnej sytuacji finansowej.
Rozwiązanie to – zdaniem autorów stanowiska – jest nieobiektywne i systemowo niezrozumiałe, a jego utrzymanie ogranicza dochody mnpp, mimo że to właśnie ta kategoria JST w najmniejszym stopniu skorzystała na ostatnich zmianach systemowych.
UMP powołuje się na dane zawarte w raporcie NIST, z których wynika, że przeciętny „zysk” finansowy miast na prawach powiatu wynosi jedynie 3,8 proc. (a według mediany 2,85 proc.), podczas gdy województwa zyskują średnio 6 proc.
Unia Metropoli Polskich podkreśla, że ma świadomość sytuacji budżetowej państwa dlatego proponuje rozłożony w czasie harmonogram zmian:
Kolejny postulat dotyczy wprowadzenia dotacji celowej na zadania drogowe dla samorządów utrzymujących drogi nienależące do ich majątku, w szczególności drogi krajowe i wojewódzkie znajdujące się w granicach miast na prawach powiatu.
Obecnie miasta na prawach powiatu nie otrzymują corocznych środków na bieżące utrzymanie tych dróg, co – jak wskazuje UMP – stoi w sprzeczności z konstytucyjną zasadą przekazywania zadań wraz z adekwatnym finansowaniem. Wysokość dotacji miałaby być ustalana na podstawie:
UMP krytycznie ocenia nowy model finansowania oświaty wprowadzony w ustawie z 2024 r., w którym zlikwidowano część oświatową subwencji ogólnej, zastępując ją „potrzebami oświatowymi”. Zdaniem samorządów mechanizm ten w praktyce powiela wcześniejsze algorytmy i nie zabezpiecza realnych kosztów edukacji.
W stanowisku wskazano konieczność:
Zaproponowano także nowe brzmienie art. 26 ustawy o dochodach JST, wiążące wysokość potrzeb oświatowych z faktycznymi wydatkami z lat poprzednich, z jasno określonym katalogiem wyłączeń.
UMP postuluje również uproszczenie i ujednolicenie zasad dotowania szkół i przedszkoli niesamorządowych. Proponuje, aby dotacje przekazywane z budżetu jednostek samorządu terytorialnego do szkół, przedszkoli i placówek oświatowych były ustalane w wysokościach przyjętych przy kalkulacji potrzeb oświatowych. Publiczne i niepubliczne przedszkola prowadzone przez osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz osoby fizyczne miałyby otrzymywać na każdego ucznia z budżetu gminy dotację w wysokości odpowiadającej przewidzianej kwocie potrzeb oświatowych na ucznia przedszkola dla danej gminy. Analogicznie, publiczne i niepubliczne szkoły prowadzone przez podmioty inne niż JST, w których realizowany jest obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, otrzymywałyby na każdego ucznia dotację z budżetu jednostki samorządu terytorialnego będącej dla tych szkół organem rejestrującym, w wysokości odpowiadającej kwocie potrzeb oświatowych przewidzianej dla takiego ucznia.
Propozycje te obejmują również uczniów szkół i przedszkoli specjalnych oraz uczniów z niepełnosprawnościami. W przypadku uczniów uczęszczających do szkół lub przedszkoli specjalnych dotacja byłaby przekazywana w wysokości równej przewidzianej kwocie potrzeb oświatowych, natomiast na ucznia z niepełnosprawnością dotacja nie mogłaby być niższa niż kwota potrzeb oświatowych przewidziana dla takiego ucznia.
Przyjęcie tych rozwiązań oznaczałoby likwidację podstawowej kwoty dotacji oraz wskaźnika zwiększającego, które obecnie – w części przekraczającej naliczenie w ramach potrzeb oświatowych – finansowane są z budżetów JST. Jednocześnie zaproponowano wprowadzenie przepisów umożliwiających pobieranie odpłatności za kształcenie, wychowanie oraz opiekę w tych placówkach.
W celu doprowadzenia do rzetelnej kalkulacji kosztów edukacji, UMP proponuje wprowadzenie mechanizmu rozliczeń między JST za uczniów uczęszczających do szkół poza miejscem zamieszkania. Projektowany art. 50a ustawy miałby zobowiązać gminy i powiaty do pokrywania kosztów kształcenia przekraczających środki wynikające z potrzeb oświatowych.
Zdaniem Unii Metropolii Polskich obecny system wyrównawczy jest nie do obrony w dłuższej perspektywie. Przyjęty model determinant wydatkowych – mimo wysokiej korelacji statystycznej – generuje skrajne odchylenia od rzeczywistych wydatków JST, co potwierdzają dane dotyczące miast na prawach powiatu.
UMP wskazuje, że system ten wymaga całościowej przebudowy, a do czasu wypracowania nowego modelu proponuje wydłużenie okresu przejściowego jego obowiązywania o jeden rok, przy jednoczesnych korektach poprawiających jego logikę.
