Przyjęty przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska Plan Zarządzania Puszczą Białowieską znacząco zwiększa zakres ochrony tego obiektu UNESCO i wyklucza gospodarkę leśną na większości jego obszaru. Choć podczas prac nad dokumentem pojawiały się obawy o ograniczenie dostępu do lasu i negatywne skutki dla lokalnej gospodarki, autorzy planu zapewniają, że dotychczasowe zasady korzystania z puszczy zostaną utrzymane, a samorządy otrzymają finansowe wsparcie za ograniczenia związane z ochroną przyrody.
Puszcza Białowieska jest jednym z 1248 obiektów znajdujących się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, a zaledwie 235 z nich stanowią dobra przyrodnicze. To pokazuje, jak ogromną wartość ma ten kompleks leśny. Wpis na listę UNESCO wiąże się z określonymi zobowiązaniami dla państwa, na którego terytorium znajduje się dany obiekt. Od 2014 r. Polska była zobowiązana do opracowania Planu Zarządzania Obiektem. Udało się to dopiero teraz, po wieloletnich konsultacjach.
To historyczny dokument wypracowany w dialogu z naukowcami, samorządami, lokalną społecznością i ekspertami UNESCO. Wspólnie uzgodniliśmy przyszłość jednego z najcenniejszych przyrodniczo miejsc w Europie. To dowód, że ochrona przyrody może być oparta na wiedzy, dialogu i porozumieniu – powiedziała ministra Paulina Hennig-Kloska.
Ramy prawne dotyczące obszaru Białowieża Forest zostały określone w Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego przyjętej w Paryżu 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury (UNESCO) na jej siedemnastej sesji. Uzupełniają je przepisy polskiego prawa, które wskazują obowiązki zarządców Obiektu oraz samorządów lokalnych w zakresie ochrony i zarządzania tym terenem.
Przeczytaj także: Lasom grozi pozostanie poza społeczną kontrolą
Plan zarządzania określa zasady ochrony do 2051 r. W 2027 r. Puszczę Białowieską ma odwiedzić misja UNESCO, która oceni postępy we wdrażaniu planu.
Dokument zakłada pozostawienie 96 proc. powierzchni polskiej części Puszczy Białowieskiej procesom naturalnym. Dotychczas wskaźnik ten wynosił 37 proc. Na obszarze objętym ochroną wykluczona zostanie tradycyjnie rozumiana gospodarka leśna oraz polowania.
Działania zawarte w Planie mają przede wszystkim zachować ekosystemy Puszczy Białowieskiej dla przyszłych pokoleń, tak aby mogły zobaczyć ją w możliwie niezmienionej i pierwotnej formie.
Plan Zarządzania dla Puszczy Białowieskiej to nie tylko ochrona cennego dziedzictwa przyrodniczego. To także konkretne działania na rzecz zwiększania retencji wody, odtwarzania naturalnych procesów i ograniczania presji człowieka na najcenniejsze obszary. Będziemy sukcesywnie usuwać nieużytkowane drogi, rozwijać projekty zatrzymywania wody i wdrażać rozwiązania, które pozwolą lepiej chronić ten wyjątkowy las w czasach kryzysu klimatycznego. Puszcza żyje, zmienia się i odzyskuje swoją naturalną dynamikę - naszym zadaniem jest jej w tym nie przeszkadzać – podkreślił wiceminister Mikołaj Dorożała.
Eksperci oceniają przyjęty dokument pozytywnie.
Zapisy mają bardzo dobre podstawy naukowe. Plan został szeroko skonsultowany. Kluczowe jest zabezpieczenie Puszczy Białowieskiej przed ryzykiem powrotu do niej pił. Plan wskazuje, że nie będzie aktywnej gospodarki leśnej i prawie cała puszcza będzie chroniona – komentuje Radosław Ślusarczyk z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot.
Kluczowe jest, aby plan był traktowany poważnie, a jego postanowienia przestrzegane. Radosław Ślusarczyk zauważa, że jest to kolejny dokument zabezpieczający puszczę, ale aby był skuteczny, musi być poważnie traktowany.
- Praktyka jest niestety drastycznie inna od zapisów dokumentu. Trwająca rozbudowa drogi nr 687 jest sprzeczna z przyjętym planem – zauważa.
Ślusarczyk tłumaczy, że plik nominacyjny dotyczący wpisu całej Puszczy Białowieskiej na listę UNESCO również nie dopuszcza rozbudowy dróg, a jedynie ich remonty. Nie ma znaczenia, czy puszczę niszczy harwester, czy spychacz.
Mamy dokument, który jasno mówi, że nie wolno poszerzać drogi, mamy kolejny dokument, który mówi o przeciwdziałaniu fragmentacji, a praktyka swoje. Za rok do puszczy przyjadą przedstawiciele UNESCO i w terenie trzeba będzie rozwiązać wątpliwości ekspertów i wykazać, że to jedno z najcenniejszych miejsc na Ziemi jest skutecznie chronione - podkreśla Radosław Ślusarczyk.
To, co budziło obawy przy pracach nad planem, to pozbawienie okolicznych mieszkańców możliwości zarobku na skutek zwiększenia ochrony parku, a turystów możliwości wstępu do atrakcyjnych przyrodniczo miejsc. Te obawy okazały się być na wyrost.
Plan zachowuje dotychczasowe zasady dostępu do puszczy i uwzględnia potrzeby rozwojowe lokalnych społeczności oraz regionu. Nadal będzie można spacerować, biegać, jeździć na rowerze oraz zbierać grzyby i jagody w wyznaczonych strefach.
Wdrażaniu Planu towarzyszyć będzie wsparcie finansowe samorządów. W 2025 r. gminy Puszczy Białowieskiej oraz powiat hajnowski otrzymały łącznie ok. 12,5 mln zł tzw. subwencji ekologicznej, rekompensującej ograniczenia wynikające z ochrony przyrody. W 2026 r. potrzeby ekologiczne gmin Puszczy Białowieskiej oraz powiatu hajnowskiego uwzględniane w subwencji ogólnej wynoszą 21,6 mln zł.
Plan trafi do wdrożenia do zarządców obiektu, czyli Białowieskiego Parku Narodowego, Nadleśnictwa Białowieża, Nadleśnictwa Browsk i Nadleśnictwa Hajnówka. Zostanie także przekazany samorządom regionu Puszczy Białowieskiej, które są odpowiedzialne za strefę buforową Obiektu.
Plan Zarządzania Puszczą nie jest wyłącznie dokumentem o charakterze teoretycznym. Pociąga za sobą zobowiązania dla zarządców obiektu oraz organów państwowych. Wszelkie plany (w tym plany urządzenia lasu), programy, zezwolenia lub decyzje inwestycyjne dotyczące obiektu muszą w sposób wyraźny utrzymywać lub wzmacniać wyjątkową uniwersalną wartość, integralność i długoterminową odporność Puszczy Białowieskiej jako Obiektu Światowego Dziedzictwa.
Wszystkie sektorowe instrumenty planistyczne, w tym plany urządzenia lasu, plany ochrony i zarządzania obszarami chronionymi, plany zagospodarowania przestrzennego, strategie turystyczne, plany gospodarki wodnej oraz plany zarządzania kryzysowego muszą być zgodne z celami, podziałem na strefy i działaniami zawartymi w Planie Zarządzania oraz służyć ich wdrażaniu. W przypadku niezgodności instrumenty te zostaną niezwłocznie zmienione w celu przywrócenia zgodności.
Pełnomocnik ds. Zarządzania na terenie Obiektu Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska, działający z ramienia Ministerstwa Klimatu i Środowiska, będzie koordynował międzyinstytucjonalną realizację działań.
