Polska szykuje się na suszę. Nowy plan wskazuje zadania dla gmin i regiony największego ryzyka

Polska należy do krajów o najmniejszych zasobach wody w Europie, a skutki suszy odczuwają już setki gmin. Projekt aktualizacji Planu Przeciwdziałania Skutkom Suszy na lata 2028-2033 wskazuje regiony najbardziej zagrożone deficytem wody oraz działania, które mają zwiększyć retencję. Choć dokument nie nakłada nowych obowiązków prawnych, może wpływać na decyzje planistyczne i inwestycyjne samorządów.

Polska należy do najuboższych w wodę krajów Europy. Według rządowych danych na jednego mieszkańca przypada w Polsce niecałe 1600 m sześc. odnawialnych zasobów słodkiej wody rocznie. Roczny odpływ wód z terytorium kraju wynosi około 61 km sześc., a obecnie w ramach retencji zatrzymywane jest około 7,5 proc. tej ilości. Susza coraz bardziej daje się we znaki wszystkim. W 2026 r. około 630 gmin wprowadziło już różnego rodzaju ograniczenia dotyczące korzystania z wody.

Czym jest plan przeciwdziałania skutkom suszy

Jednym z najważniejszych elementów działań państwa ma być aktualizacja planów przeciwdziałania skutkom suszy. Konsultacje społeczne prowadzone przez Ministerstwo Infrastruktury potrwają sześć miesięcy, do 6 lutego 2027 r. 

Zgodnie z art. 184 ust.2 ustawy Prawo wodne, plan przeciwdziałania skutkom suszy zawiera:

• analizę możliwości powiększenia dyspozycyjnych zasobów wodnych – gdzie i w jakiej ilości mamy dostępne zasoby wody;
• propozycje budowy lub przebudowy urządzeń wodnych – jakie inwestycje są potrzebne, aby zwiększyć ilość zasobów wodnych;
• propozycje niezbędnych zmian w zakresie korzystania z zasobów wodnych oraz zmian naturalnej i sztucznej retencji – jakie działania techniczne i nietechniczne mogą zwiększyć zdolność zatrzymywania wody;
• działania służące przeciwdziałaniu skutkom suszy.

Plan ma obejmować różne grupy użytkowników wody, w tym rolników, samorządy i inne podmioty korzystające z zasobów wodnych.

Czy gmina może konserwować rowy melioracyjne położone na prywatnych gruntach? - sprawdź w LEX >

Praktyczne skutki dokumentu dla gmin

Zgodnie z ustawą Prawo wodne plany przeciwdziałania skutkom suszy są aktami planowania strategicznego. Wyznaczają pewne kierunki działań, jednak nie mają charakteru powszechnie obowiązującego prawa. Oznacza to, że same w sobie nie mogą nakładać obowiązków na gminy ani przedsiębiorców. Bezpośrednie skutki prawne tych planów ograniczają się więc do struktur Wód Polskich, natomiast pośrednio mogą one oddziaływać na samorządy i procesy inwestycyjne. Jeżeli Wody Polskie przyjmą określoną strategię przeciwdziałania suszy, mogą później konsekwentnie stosować ją przy ocenie dokumentów planistycznych lub decyzji administracyjnych – podkreśla Krzysztof Gruszecki, radca prawny specjalizujący się w zagadnieniach ochrony środowiska. 

Ekspert wskazuje, że taki charakter aktualizacji planu nie oznacza jednak, że dokument i jego założenia pozostają bez znaczenia praktycznego. Po przyjęciu aktualizacji planu Wody Polskie mogą odwoływać się do jego założeń przy uzgadnianiu dokumentów planistycznych tworzonych przez samorządy, takich jak akty planowania przestrzennego. Mogą wówczas wskazywać, że określone działania są zgodne lub niezgodne z kierunkami przyjętymi w planie, co może wpływać na wydawane opinie czy uzgodnienia.

Jednocześnie samorządy mają możliwość aktywnego udziału w konsultacjach. Mogą zgłaszać własne potrzeby, propozycje działań czy zastrzeżenia do planowanych przedsięwzięć. Ostatecznie jednak autorzy planu nie są zobowiązani do uwzględnienia wszystkich zgłoszonych postulatów. Mechanizm ten przypomina proces planowania przestrzennego, w którym różne podmioty przedstawiają swoje stanowiska, ale ostateczny kształt dokumentu zależy od organu odpowiedzialnego za jego przygotowanie – wskazuje Krzysztof Gruszecki.

Przeczytaj także: Melioracja nadal czeka na systemowe zmiany

Gdzie wody brakuje najbardziej? Mapa zagrożeń

Analiza zasobów wodnych kraju pokazuje drastyczne zróżnicowanie regionalne. Choć susza atmosferyczna jest pierwszym etapem, to jej skutki najmocniej uderzają w konkretne obszary:

Susza rolnicza: To obecnie największe wyzwanie. Aż 96 proc. obszarów rolnych w Polsce jest narażonych na wysokie lub najwyższe ryzyko wystąpienia tego zjawiska. Najtrudniejsza sytuacja panuje w centralnej, zachodniej oraz północno-zachodniej części kraju.

Susza hydrologiczna (wysychające rzeki): Najwyższą podatność na niskie stany wód odnotowuje się w dorzeczu Odry, w zlewniach górskich, przymorskich oraz w rejonach o najbardziej napiętym bilansie wodnym, takich jak okolice Zielonej Góry, Wrocławia, Katowic, Kujaw i Wielkopolski.

Susza hydrogeologiczna (wody podziemne): Najbardziej narażone są obszary w południowej Polsce – w Sudetach i Karpatach. Szczególnym przypadkiem jest obszar Widawki, gdzie rezerwy wód są ujemne ze względu na działalność kopalni węgla brunatnego w Bełchatowie.

Niskie zasoby powierzchniowe: Dominują na znacznej części kraju, szczególnie w dorzeczu Odry (z wyjątkiem Warty), gdzie zlewnie mają małą pojemność retencyjną.

Czytaj też w LEX: Prawa i obowiązki właścicieli urządzeń wodnych w przypadku powodzi i odbudowy zniszczeń popowodziowych >

Kluczowe propozycje: Od "betonozy" do błękitno-zielonych miast

Strategia przekazana do konsultacji stawia na zintegrowane podejście. Zamiast tylko odprowadzać wodę, trzeba ją zatrzymywać tam, gdzie spadnie. Do najważniejszych propozycji należą:

1. reorientacja rolnictwa: promowanie rolnictwa regeneratywnego, które odbudowuje materię organiczną w glebie, poprawiając jej zdolność do zatrzymywania wilgoci (uprawa bezorkowa, stosowanie okrywy roślinnej i międzyplonów, przestrzeganie właściwego płodozmianu, ograniczenie stosowania chemii rolniczej, wspieranie bioróżnorodności). Kluczowe jest także przekształcenie systemów melioracyjnych z wyłącznie odwadniających na dwukierunkowe, pozwalające na nawadnianie pól w okresach niedoboru. Tworzenie zadrzewień śródpolnych;
2. inwestycje w mikroretencję na obsarach zaurbanizowanych: wdrażanie tzw. błękitno-zielonej infrastruktury. Plan kładzie nacisk na budowę przydomowych zbiorników na deszczówkę, ogrodów deszczowych oraz stosowanie nawierzchni przepuszczalnych w miastach;
3. naturalna retencja jako priorytet: pierwszeństwo mają rozwiązania naturalne: renaturyzacja rzek, odtwarzanie mokradeł, torfowisk oraz tworzenie zadrzewień śródpolnych;
4. działania w lasach: Likwidacja zbędnych rowów odwadniających, odtwarzanie mokradeł oraz budowa małych zbiorników retencyjnych na terenach leśnych.

Czytaj też w LEX: Urządzenia wodne wybudowane bez pozwolenia wodnoprawnego >

Jakie działania i inwestycje proponuje plan

Wdrażanie planu spoczywa głównie na barkach gmin, które mają narzędzia w postaci planów zagospodarowania przestrzennego. Kluczową rolę przypisano jednak rolnikom, których działania w zakresie retencji glebowej są decydujące dla bezpieczeństwa żywnościowego. Finansowanie ma pochodzić zarówno z funduszy krajowych (NFOŚiGW), jak i unijnych (programy FEnIKS czy LIFE).

Aktualizacja Planu Przeciwdziałania Skutkom Suszy przewiduje też konkretne zadania hydrotechniczne w wybranych regionach, jak również szerokie działania adaptacyjne w skali całego kraju.

Zgodnie z listą projektów, prace budowlane i modernizacyjne zaplanowano w następujących miejscach:

• Wielkopolska: Podpiętrzenie jezior Skulskich (rzeka Lisewka) w gminie Skulsk oraz odbudowa zasobów wodnych jezior Pojezierza Gnieźnieńskiego (m.in. Struga Biskupia, Dopływ z Andrzejewa);
• Pomorze Zachodnie: Retencja korytowa w rejonie Kamienia Pomorskiego (m.in. rzeka Niemica, kanały: Chrząstowo, Trzebieszów, Mokrawicki). Odbudowa jazu na Strudze Rzeplińskiej (powiat stargardzki) oraz zwiększenie retencji dolnego odcinka rzeki Iny (powiat goleniowski). Dodatkowo inwestycje w zlewniach rzek Uniesta, Polnica oraz Dzierżęcinka (powiat koszaliński);
• Mazowsze i Podlasie: Zwiększenie zdolności retencyjnej rzek Kostrzyń i Liwiec (powiat siedlecki) oraz rzeki Łętówka (powiat zambrowski);
• Lubelszczyzna: Przebudowa budowli piętrzących na rzece Bystrzyca Duża (gminy Borki i Ulan Majorat) oraz przebudowa jazów Małowa Góra i Kijowiec na rzece Krzna (gmina Zalesie);
• Świętokrzyskie: Szeroko zakrojona odbudowa różnorodności biologicznej i retencji w dolinie rzeki Nidy (powiaty jędrzejowski i pińczowski), obejmująca m.in. Umianowice, Brzeźno i Pińczów.

Dokument określa też obszary priorytetowe w skali kraju. Inwestycje mają być kierowane przede wszystkim do regionów najbardziej narażonych na deficyty wody:

• Dorzecze Odry: Wskazywane jako obszar o najniższych zasobach dyspozycyjnych i wysokiej podatności na suszę hydrologiczną. Szczególny nacisk na inwestycje kładzie się w okolicach Zielonej Góry, Wrocławia i Katowic;
• Polska Centralna (Kujawy i Wielkopolska): Regiony te, ze względu na bardzo wysokie ryzyko suszy rolniczej, wymagają intensywnych działań w zakresie retencji korytowej i glebowej;
• Obszary górskie (Sudety i Karpaty): Tu inwestycje mają przeciwdziałać wysokiemu ryzyku suszy hydrogeologicznej (wód podziemnych).

Aktualizacja co sześć lat

Zgodnie z ustawą Prawo wodne, plan podlega aktualizacji co najmniej raz na sześć lat. Obowiązujący dokument obejmuje lata 2021-2027. Wątpliwości może budzić sześcioletni cykl aktualizacji planów.

 Taki horyzont czasowy jest uzasadniony z punktu widzenia planowania inwestycji i procedur administracyjnych, jednak w kontekście samego przeciwdziałania suszy jest bardzo długi. Przecież tyle trwała druga wojna światowa, a zjawiska suszowe zmieniają się bardzo dynamicznie, dlatego tak odległa perspektywa nie zawsze odpowiada aktualnym potrzebom zarządzania zasobami wodnymi – mówi Krzysztof Gruszecki.

Wnioski i uwagi do planu można składać drogą elektroniczną na adres [e-mail] w tytule wiadomości wpisując „Konsultacje społeczne aPPSS" lub drogą pocztową, na adres korespondencyjny Ministerstwa Infrastruktury.

Czytaj też w LEX: Odpowiedzialność za szkody wyrządzone korzystaniem z wód – wybrane zagadnienia systemowe >