Minister Cyfryzacji uzasadnia konieczność budowy Centralnego Rejestru Wyborców tym, że obecnie to gminy prowadzą lokalne rejestry wyborców, przy pomocy których sporządzają spisy wyborców na poszczególne wybory, z wykorzystaniem różnych systemów informatycznych.  W kraju funkcjonuje więc blisko 2,5 tys. baz danych o wyborcach, które oparte są na różnych systemach informatycznych. A to generuje liczne problemy z organizacją wyborów i prawami wyborczymi, przede wszystkim w zakresie:

  • możliwości wyboru jako stałego miejsca na głosowanie gminy miejsca zamieszkania, innej niż gmina miejsca zameldowania;
  • możliwości zmiany miejsca głosowania na konkretne wybory.

Minister uzasadnia, że konieczność przekazywania zawiadomień między gminami o zmianach miejsca głosowania wyborców wymaga bardzo dużego zaangażowania urzędników samorządowych w dopisywanie oraz skreślanie wyborców ze spisów wyborców przed wyborami, a także powiadamiania wyborców o dokonanych czynnościach. Wiąże się też z ryzykiem figurowania danego wyborcy w więcej niż jednym rejestrze lub spisie wyborców.

Czytaj w LEX: Prowadzenie rejestrów wyborców przez gminę - komentarz praktyczny >>>

Czytaj w LEX: Zagadnienia prawne związane z prowadzeniem rejestru wyborców >>>

Rozproszenie informacji utrudnia również proces organizacji wyborów za granicą. Obecnie każdy wyborca, który zgłasza się do konsula z wnioskiem o dopisanie go do spisu wyborców, musi zostać zweryfikowany w zakresie posiadania czynnego prawa wyborczego, co rodzi konieczność wymiany informacji z gminą w kraju. Ponadto gmina jest zobowiązana do wykreślenia wyborcy przebywającego za granicą ze spisu wyborców w tej gminie. Bardzo krótki czas na weryfikację danych rodzi ryzyko nieuprawnionego głosowania i nie wykreślenia wyborcy ze spisu w kraju. 

Dodatkowo istnieje ryzyko niespójności danych wyborców, z uwagi na wielokrotne ich powielanie (lokalne rejestry wyborców bazują na danych zgromadzonych w rejestrach mieszkańców gminy, a te z kolei zasilane są przez rejestr PESEL).

 

 

Remedium na problemy - Centralny Rejestr Wyborców

Problemy te ma rozwiązać Centralny Rejestr Wyborców, który ma służyć do:

  1. sporządzania spisów wyborców;
  2. sporządzania spisów osób uprawnionych do udziału w referendum;
  3. ustalania liczby wyborców;
  4. sprawdzania posiadania prawa wybierania przy okazji weryfikacji podpisów złożonych właściwemu organowi, w związku z zamiarem przeprowadzenia referendum lub zgłoszeniem inicjatywy ustawodawczej przez obywateli;
  5. innych zadań określonych we właściwych ustawach.

Według rządu korzyści z powstania CRW będą następujące:

  • jednolite rozwiązanie informatyczne dla wszystkich gmin przy organizacji wyborów - centralnie zebrane dane o wyborcach, w tym obecnie dopisanych do gminnych rejestrów wyborców;
  • każdy wyborca w jednym rejestrze wpisany do konkretnego obwodu i okręgu;
  • dostęp i obsługa centralnego rejestru przez gminy oraz organów wyborczych w czasie rzeczywistym;
  • integracja z rejestrem PESEL jako rejestrem referencyjnym – automatyczne dopisanie wyborcy do obwodu głosowania na podstawie adresu zameldowania;
  • brak konieczności wzajemnego zawiadamiania się gmin o dopisaniu wyborcy do obwodu według miejsca zamieszkania, co eliminuje ryzyko podwójnego figurowania wyborcy w dwóch miejscach i obniża koszty obsługi wyborów;
  • odmiejscowienie wydawania zaświadczeń o prawie do głosowania;

Dostęp do CRW będą posiadać: wójtowie; Państwowa Komisja Wyborcza i komisarze wyborczy, za pośrednictwem Krajowego Biura Wyborczego; minister właściwy do spraw informatyzacji; minister właściwy do spraw zagranicznych i konsulowie. Związek Powiatów Polskich proponuje, aby tą listę rozszerzyć też o sądy, w zakresie wprowadzania danych osób pozbawionych praw publicznych.

- To byłoby korzystne z punktu widzenia ekonomiki i sprawności działania. Sądy mogłyby samodzielnie wprowadzić takie dane, zamiast przekazywać je wójtom, burmistrzom lub prezydentom miast - mówi Patrycja Grebla-Tarasek, prawnik ZPP.

Czytaj w LEX: Penalizacja czynów godzących w równość formalną wyborów i referendum >>>

Czytaj w LEX: Lewandowski Tomasz, Rejestr wyborców i spis wyborców >>>

 

Niektóre terminy mogą być za krótkie

Projektowane przepisy określają, że wyborcy zameldowani na pobyt stały na obszarze danej gminy, będą ujmowani w rejestrze z urzędu w obwodzie głosowania właściwym dla adresu zameldowania. Wyborcy stale zamieszkali na obszarze gminy bez zameldowania na pobyt stały, będą ujmowani w obwodzie głosowania właściwym dla adresu stałego zamieszkania, jeżeli złożą w tej sprawie wniosek do urzędu gminy najpóźniej na 5 dni przed dniem wyborów lub referendum. Wyborcy będą mogli wnieść do właściwego wójta reklamację w związku z niewłaściwym ujęciem w obwodzie głosowania. Wójt będzie miał trzy dni na rozpatrzenie reklamacji i wydanie decyzji w tej sprawie.

Czytaj w LEX: Skutki wymeldowania z miejsca pobytu >>>

Czytaj w LEX: Zapewnienie wyborcom wglądu do kopii protokołu głosowania w obwodzie >>>

- Terminy w projekcie są tak określone, że ktoś może zostać pozbawiony prawa wyborczego, bo jego wniosek zostanie odrzucony i zainteresowany nie zdoła się odwołać – zwraca uwagę Filip Pazderski, dyrektor programu demokracji społeczeństwa obywatelskiego Instytutu Spraw Publicznych.

Projekt nowelizacji zakłada, że gmina będzie musiała sporządzić spis wyborców w formie wydruku w przeddzień wyborów. Związek Powiatów Polskich proponuje aby to były dwa dni, w wielu gminach dotrzymanie tego terminu może być nierealne z punktu widzenia organizacji pracy.

- Proponujemy, aby wydruku dokonywać na dwa dni przed terminem wyborów. Zazwyczaj wybory odbywają się w niedziele, zatem wydruk spisu wyborców musiałby się odbyć w sobotę. Z praktycznego punktu widzenia, bezpieczniejszym jest drukowanie spisu w piątek, gdzie zazwyczaj większość pracowników jest dostępna, a sklepy otwarte. Mogą pojawić się problemy natury technicznej, gdzie wymagana będzie pomoc informatyka, czy zakup dodatkowych tonerów, sprzętu – wskazuje Patrycja Grebla- Tarasek.

Czytaj w LEX: Prawa wyborcze osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. Omówienie wyroku ETPC z dnia 15 lutego 2022 r., 26081/17 >>>

RCzytaj w LEX: Utrata biernego prawa wyborczego po objęciu mandatu wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Glosa do wyroku WSA z dnia 25 kwietnia 2017 r., II SA/Lu 192/17 >>>

Przeczytaj także: Posłowie PiS chcą bezkarności dla samorządowców, którzy włączyli się w wybory kopertowe >

Rejestr centralny, ale obowiązki po stronie samorządów

Choć rejestr ma być centralny, to nadal za aktualizację zgromadzonych danych odpowiadać będą wójtowi, burmistrzowie i prezydenci. Zdaniem Leszka Świętalskiego, dyrektora biura Związku Gmin Wiejskich RP, z jednej strony - taki rejestr pomoże w organizacji wyborów, z drugiej - nadal nie pozwoli usunąć wszystkich osób, które znajdują się w tym rejestrze, bo wyjechały z Polski, nawet z zamiarem stałego zamieszkania za granicą. Wójtowie nie będą mieli do tego narzędzi.

- A takie osoby wpływają na zafałszowanie frekwencji wyborczej – mówi Leszek Świętalski przypominając, że rząd za frekwencję wyborczą podczas wyborów prezydenckich nagradzał samorządy samochodami strażackimi.

Zobacz w LEX: II SA/Wa 2286/21 - Wyrok WSA w Warszawie - Udostępnienie danych na potrzeby wyborów kopertowych >>>

Zobacz w LEX: II SAB/Wa 490/21, Pojęcie informacji publicznej - Wyrok WSA w Warszawie >>>

Łatwiej zrealizować wybory kopertowe  

Prawnicy zwracają też uwagę, że powstanie Centralnego Rejestru Wyborców spowoduje, że łatwej będzie można zorganizować wybory korespondencyjne. Filip Pazderski przypomina, że w 2020 roku rząd prosił i groził gminom aby udostępniły spis wyborców.

- Ta baza rozwiązuje problemy rządu, które powstały podczas tzw. wyborów kopertowych. Po powstaniu CRW rząd będzie miał spis wyborców połączony z bazą PESEL – zwraca uwagę ekspert.