Sprawa ta dotyczyła wydziedziczenia jednej z córek przez rodziców. Cały majątek został zapisany na pozwaną Wandę L. Powódka Barbara S., siostra pozwanej, domagała się w sądzie wypłacenia zachowku.
Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Północ w Warszawie zasądził od Wandy L. na rzecz Barbary S. 27 753,61 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty oraz koszty procesu.
Na skutek apelacji obu stron Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódki 67 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 stycznia 2017 r.
Wdzięczność za opiekę w dzieciństwie
W sprawie stwierdzono, że spadkodawcy nie wymienili przesłanek, dla których pozbawiają jedną z córek majątku, ograniczając się tylko do podania sformułowań ustawowych. A pozwana twierdziła, że nie było więzi uczuciowej między rodzicami - spadkodawcami a powódką, wydziedziczoną przez nich.
Sądy obu instancji dostrzegły, że zachowanie spadkodawców wyczerpywało znamiona przemocy fizycznej i psychicznej, a tym samym zasługiwało na szczególne potępienie. Najbardziej uderzające w postawie procesowej pozwanej jest to, że jako młodsza siostra powódki, nie dostrzegła, że szczególną wdzięczność za kształt dzieciństwa spędzonego w rodzinie, w której funkcjonowały patologiczne mechanizmy, zawdzięczać może jedynie powódce. Dzieciństwo pozwanej z wielką dozą prawdopodobieństwa właściwie tylko dzięki opiekuńczej postawie powódki ominęły dramaty o jeszcze wyższym stopniu nasilenia.
Problemy prawne
Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiodła pozwana, ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienia prawne:
- czy do skutecznego wydziedziczenia konieczne jest szczegółowe rozwinięcie w testamencie przyczyny tegoż wydziedziczenia zdefiniowanej w art. 1008 k.c. pkt 3, czy też wystarczy samo zacytowanie treści podstawy wydziedziczenia zgodnie z brzmieniem tego artykułu,
- czy i według jakich kryteriów sąd rozpoznający sprawę winien miarkować stopień przyczynienia się spadkodawcy oraz uprawnionego do zachowku
- od jakiej daty należą się uprawnionemu do zachowku odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty zachowku, gdyż w doktrynie i orzecznictwie kwestia rozstrzygana jest niejednolicie.
Sąd Najwyższy nie przyjął skargi do rozpoznania, gdyż problemy w niej przedstawione zostały już przez sądy rozstrzygnięte.
SN stwierdził, że w przypadku, gdy spadkodawca decyduje się na skorzystanie z instytucji wydziedziczenia, to może użyć słów ustawy przy wskazaniu w testamencie przyczyny wydziedziczenia. Jednak musi także wymienić konkretne przejawy zachowania spadkobiercy wypełniające przytoczoną przez niego ustawową przesłankę wydziedziczenia, ponieważ jest to konieczne do oceny czy przesłanki wydziedziczenia faktycznie miały miejsce.
Skarżąca nie przedstawiła żadnej argumentacji potwierdzającej, że zagadnienie przez nią zaproponowane budzi jakiekolwiek wątpliwości albo nie zostało dotychczas rozstrzygnięte.
Sądy meriti wyczerpująco wypowiedziały się w przedmiocie okoliczności, które wzięły pod uwagę przy zwalczeniu przez powódkę skuteczności skorzystania przez rodziców z instytucji wydziedziczenia w ramach sporządzonych przez nich testamentów. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że w ustalonych okolicznościach wyłączny ciężar winy zerwania nie tylko kontaktów, lecz przede wszystkim jakichkolwiek więzi rodzinnych, ciążył na spadkodawcach.
Dramaty rodzinne przejęła na siebie z woli rodziców powódka i odważnie stawiła im czoła. To powódka do czasu wyprowadzki z domu wypełniała względem pozwanej niemal wszelkie obowiązki mieszczące się w katalogu obowiązków rodzicielskich. Dla takich stwierdzeń wprost nie ma i nie może być żadnej ewentualności, wyjątków czy alternatyw. Pozwana zdaje się te czynniki ignorować, kształtując przy tym wrogą postawę względem powódki wśród członków swojej rodzinny, co nie zasługuje na aprobatę.
Więź uczuciowa
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy podzielił utrwalone w orzecznictwie stanowisko, wyrażone m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 14 listopada 2019 r, że wydziedziczenie może być skuteczne jedynie wtedy, gdy winę za zerwanie kontaktów i ustanie więzi uczuciowej ponosi wyłącznie spadkobierca. Samo odebranie wszelkich korzyści ze spadku stanowi bowiem najsurowszą sankcję przewidzianą w prawie spadkowym. W okolicznościach ustalonych w sprawie jawnie niesprawiedliwym byłoby wyrokowanie, opierające się na przerzuceniu winy za ustanie więzi uczuciowej na powódkę. Z tych względów zagadnienie prawne zaprezentowane przez pozwaną jawi się jako próba zakwestionowania niekorzystnego dla skarżącej rozstrzygnięcia, podczas gdy w najwyższym stopniu odzwierciedla ono zasady sprawiedliwości społecznej.
Wezwanie do zapłaty zachowku
W odniesieniu do trzeciego zagadnienia prawnego, SN uznał, że pozwana została wezwana do zapłaty zachowku przez powódkę w prawidłowy sposób, a sąd meriti ustalił datę tego wezwania i wymagalności roszczenia. Zaznaczył przy tym, że brak jest przepisu ustalającego inną datę wymagalności roszczenia. Zasądzone odsetki będą też stanowiły dla powódki swoistą rekompensatę za czas pozostawania w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia przez skarżącą, skoro u podstaw procesu stanęło niespełnienie przez nią świadczenia we wskazanym przez powódkę terminie. W związku z tym, za niewystarczające należy przyjąć przytoczenie – jako argumentu za rozbieżnością w poglądach sądów jednostkowych na moment ustalenia momentu wymagalności – wyroków zapadających w odmiennych stanach faktycznych
Natomiast sposób sformułowania zagadnienia prawnego stanowił w istocie oczekiwanie od Sądu Najwyższego niedopuszczalnej wypowiedzi stanowiącej przejaw wykroczenia poza przyznane kompetencje poprzez podanie sposobu rozstrzygnięcia konkretnej sprawy.
Postanowienie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 31 lipca 2025 r., sygnatura akt I CSK 1992/24
Cena promocyjna: 84.16 zł
|Cena regularna: 99 zł
|Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 79.2 zł
