Świadczenie wychowawcze również dla sprawujących pieczę bieżącą nad dziećmi
Nie można tak interpretować przepisów świadczeniowych, aby ograniczać dostępność do świadczeń rodzinnych osobom odpowiedzialnym za utrzymanie dziecka i faktycznie opiekującym się dzieckiem. Zdaniem WSA w Gliwicach bezpodstawne jest ustawowe wykluczenie z możliwości przyznania świadczenia wychowawczego osoby sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem.
Świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na czyimś utrzymaniu. Prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka (jeżeli wystąpił do sądu rodzinnego z wnioskiem o przysposobienie dziecka), opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.
Wsparcie dla dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej
W jednej z ostatnich spraw rozpoznawanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wnioskodawczyni odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko. ZUS uznał, że babcia i jednocześnie opiekun prawny wnuka nie należy do grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia. Wnioskodawczyni zaznaczyła, że sprawa dotycząca pieczy nad małoletnim jest rozpatrywana przez sąd powszechny, na dowód czego przedłożyła odpis postanowienia i zaświadczenie o powierzeniu pieczy nad dzieckiem do czasu zakończenia postępowania. Poza tym wskazała, że jest odpowiedzialna za małoletnich wnuków przebywających u niej i uprawniona do podejmowania decyzji w sprawach nieletnich.
Odwołanie również nie przyniosło żadnej zmiany – prezes ZUS utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie. Do poprzedniej argumentacji dodał jedynie, że piecza bieżąca, która najczęściej ma charakter doraźny, stanowi sądowe powierzenie pieczy nad dzieckiem i nie jest równoważna pieczy zastępczej. Piecza bieżąca dotyczy zazwyczaj osób spokrewnionych z uwagi chociażby na wyjazd rodziców za granicę albo ograniczenie praw rodzicielskich rodziców. Zdaniem organu, taka forma opieki nad dzieckiem nie uprawnia do przyznania świadczenia wychowawczego.
Rzecznik praw dziecka dołożył swoją cegiełkę
Zaskarżając decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wnioskodawczyni wskazała, że wnuki zostały oddane pod jej pieczę na czas trwania postępowania dotyczącego wydania zarządzeń opiekuńczych wobec ich rodziców. Jako wyłączny opiekun zapewnia dzieciom całodobową opiekę i wychowanie, wypełniając wszystkie powierzone jej przez sąd obowiązki. W jej ocenie odmówienie przyznania świadczenia wychowawczego to nic innego, jak pozbawienie dzieci niemających opieki biologicznych rodziców wsparcia ze strony państwa.
Co ciekawe, w postępowaniu przed WSA swój udział zgłosił rzecznik praw dziecka, który nie zgodził się z twierdzeniem, że osobie sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem (na mocy prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego) nie przysługuje świadczenie wychowawcze. Rzecznik wniósł o uchylenie decyzji z uwagi na błędną interpretację przepisów świadczeniowych. Świadczenie wychowawcze ma zaspokajać podstawowe potrzeby dziecka – dobrostan i ochronę. Wnioskodawczyni nie jest ani opiekunem prawnym, ani opiekunem faktycznym dziecka, a jedynie babcią, która samodzielnie sprawuje opiekę nad wnukiem i jego dwojgiem rodzeństwa bez jakiegokolwiek wsparcia ze strony ich rodziców. Zdaniem Rzecznika, mimo, że babcia nie jest podmiotem uprawnionym, nie należy pozbawiać ją prawa do świadczenia wychowawczego. Sprawowanie pieczy bieżącej na dziećmi to nic innego jak wychowywanie i utrzymywanie dziecka w zastępstwie jego rodziców, przez co nie różni się od sprawowania władzy rodzicielskiej, która uprawnia do ubiegania się o dofinansowanie wydatków.
Na marginesie, rzecznik praw dziecka jako organ państwowy zwrócił uwagę, że pomoc i ochrona ze strony władz publicznych są szczególnie potrzebne dzieciom pozbawionym opieki rodzicielskiej, a nakaz kierowania się dobrem dziecka i jak najlepsze zabezpieczenie jego interesów to priorytety w działaniach instytucji opieki społecznej, sądów czy też władz administracyjnych.
Dobro dziecka ponad wszystko
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po zbadaniu, czy istniały przesłanki przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego w związku ze sprawowaną przez nią pieczą nad małoletnim wnukiem, uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności zaznaczył, że osoba, której na mocy orzeczenia sądowego powierzono bieżącą pieczę nad wychowaniem, rozwojem i utrzymaniem małoletniego dziecka, ma prawo domagania się pomocy, a państwo ma obowiązek taką pomoc, w tym również pomoc materialną zapewnić. Pominięcie sprawujących pieczę bieżącą nad dziećmi w grupie osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego jest niezgodne z celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka.
Co więcej, WSA powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym powierzenie bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza codzienne, faktyczne sprawowanie bieżącej opieki na dzieckiem, czyli zapewnienie mu zdrowia, bezpieczeństwa, wyżywienia, utrzymania, pilnowanie obowiązku szkolnego oraz całokształt wychowania. Sądy administracyjne za bezpodstawne uznają rozdzielnie bieżącej pieczy nad dzieckiem oraz uprawnienia do świadczenia wychowawczego. Sąd podzielił również stanowisko Rzecznika Praw Dziecka i wyjaśnił, że zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego jest niezgodne zarówno z Konstytucją, jak i z ratyfikowaną przez Polskę Konwencją o Prawach Dziecka. Zasada ochrony praw dziecka nie dotyczy wyłącznie zapewnienia ochrony dzieciom, ale daje uprawnienie do egzekwowania pomocy i opieki od organów władzy publicznej. Państwo ma udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej w zakresie żywności, odzieży i mieszkań, szczególnie w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodziców.
W związku z pozbawieniem prawa do świadczenia wychowawczego małoletniego pozostającego pod faktyczną pieczą babci przez organy obu instancji, WSA uznał wydane w sprawie decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za wadliwe.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SA/Gl 1101/25
