Prezydent odbiera order Zełenskiemu

Wobec zgody prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego na nadanie jednej z jednostek wojskowych nazwy „Bohaterów UPA”, po konsultacji z Kapitułą Orderu Orła Białego, Prezydent Karol Nawrocki podjął decyzję o odebraniu tego odznaczenia Zełenskiemu. Prezydenckie postanowienie musi jeszcze uzyskać kontrasygnatę premiera Donalda Tuska.

Nawrocki opublikował informację o zabraniu orderu w swoich social mediach.

Prezydent Rzeczypospolitej jest wielkim mistrzem Orderu Orła Białego i ma obowiązek stać na straży honoru, tego najwyższego odznaczenia państwowego. Obowiązek ten spoczywa również na Kapitule Orderu Orła Białego. Dlatego wobec zgody prezydenta Wołodymyra Zełenskiego na nadanie jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy Bohaterów UPA po konsultacji z Kapitułą podjąłem decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy - pisze Nawrocki.

Prezydent podkreśla, że ta decyzja ta nie została podjęta przeciwko narodowi ukraińskiemu i nie oznacza zmiany strategicznego kierunku polskiej polityki bezpieczeństwa. Nie oznacza te wycofania Polski w kwestii wsparcia Ukrainy w walce z Rosją.

Procedurę nadawania i odbierania Orderu Orła Białego opisuje lakonicznie ustawa z 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. z 2023 r. poz. 2053). Jej art. 36 przewiduje, że prezydent może podjąć decyzję o pozbawieniu orderów i odznaczeń albo na wniosek Kapituły Orderu Orła Białego albo z własnej inicjatywy. W tym drugim przypadku musi jednak zasięgnąć opinii Kapituły. Odebranie orderu musi też być uzasadnione, a nie dowolne. Przyczynami utraty orderu są sytuacje, gdy nadanie nastąpiło w wyniku wprowadzenia w błąd albo odznaczony dopuścił się czynu, wskutek którego stał się niegodny orderu. W przypadku ukraińskiego prezydenta w grę wchodzi ten drugi przypadek.

Nad tym, aby decyzje o odebraniu odznaczeń i orderów nie były podejmowane arbitralnie i bez namysłu, czuwa art. 144 ust. 3 Konstytucji RP. Postanowienie o odebraniu orderu wymaga bowiem kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów (takiej kontrasygnaty nie wymaga natomiast samo nadanie orderu bądź odznaczenia). Kontrasygnata jest znakiem wzięcia politycznej odpowiedzialności przez premiera za postanowienie prezydenta. Procedurę odebrania orderu – już po ewentualnej asygnacie - wieńczy publikacja prezydenckiego postanowienia w "Monitorze Polskim".

Procedura odbierania orderów bądź odznaczeń jest stosowana rzadko, zdarza się jedynie po kilka takich przypadków rocznie. W przypadku Orderu Orła Białego utraciła ją w ciągu jego ponad 320-letniej historii tylko jedna osoba i to nie na skutek przeprowadzenia urzędowej procedury odebrania, ale wyroku sądowego. Były premier Wincenty Witos stracił ten order po wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 lutego 1933 r. (sygn. III-I AK. 716/32) wydanym w tzw. Procesie Brzeskim, w którym orzeczono wobec niego utratę praw publicznych oraz obywatelskich praw honorowych (w tym także nadanych orderów). Witos odzyskał Orła Białego jednak już po sześciu latach na skutek amnestii wprowadzonej po wybuchu II wojny światowej w 1939 r. Art. 2 dekretu Prezydenta RP z 31 października 1939 r. o amnestii dla byłych więźniów brzeskich (Dz. U. z 1939 r. Nr 100, poz. 1000) przywracał Witosowi wszystkie prawa obywatelskie, honorowe godności, odznaczenia i ordery, w tym również Orła Białego.