Niewypłacalność dłużnika w skardze pauliańskiej

Niewypłacalność w rozumieniu art. 527 par. 2 kodeksu cywilnego ma charakter funkcjonalny i podlega ocenie przez pryzmat realnej wykonalności wierzytelności w drodze egzekucji. Obejmuje ona nie tylko stan całkowitej niemożności zaspokojenia wierzyciela, lecz również sytuacje, w których zaskarżona czynność prowadzi do istotnego pogorszenia perspektywy zaspokojenia, w szczególności przez utrudnienie lub odwleczenie egzekucji - pisze prof. ndzw. dr Małgorzata Wojciechowicz, adwokat.

W sprawach pauliańskich pojęcie niewypłacalności dłużnika zostało w orzecznictwie ukształtowane w sposób ściśle powiązany z perspektywą egzekucyjną wierzyciela. Nie jest to kategoria formalna ani „upadłościowa”, lecz opis stanu majątku, w którym przymusowa realizacja wierzytelności staje się niemożliwa albo w istotny sposób pogorszona. Taki kierunek interpretacji porządkuje praktykę stosowania art. 527 kodeksu cywilnego (KC), wyznaczając jednocześnie klarowne kryteria dowodowe.

Punktem odniesienia pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym niewypłacalność dłużnika w rozumieniu art. 527 par. 2 KC oznacza stan jego majątku, w którym egzekucja nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi (SN z 27.04.2018 r., IV CSK 200/17). W tym ujęciu istotna jest obiektywna odpowiedź na pytanie, czy w majątku pozostają składniki, z których możliwe jest skuteczne prowadzenie egzekucji. Niewypłacalność w kontekście skargi paulińskiej jest zatem konsekwencją dokonania czynności prawnej polegającej na przesunięciu składników majątkowych, prowadzącej do uszczuplenia masy majątkowej i do braku aktywów egzekucyjnych.

Orzecznictwo wyraźnie akcentuje, że niewypłacalność ta ma charakter rzeczywisty i obiektywny. Oznacza sytuację, w której dłużnik nie jest w stanie zaspokoić wierzyciela również wtedy, gdy wierzyciel korzysta z przymusu państwowego wykonywanego w ramach postępowania egzekucyjnego (SN z 14.02.2008, II CSK 503/07).

Niewypłacalność a "pokrzywdzenie wierzyciela"

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera relacja pomiędzy niewypłacalnością a „pokrzywdzeniem wierzyciela”. Przyjmuje się, że skarga pauliańska obejmuje tylko taką czynność prawną, która powoduje lub pogłębia stan niewypłacalności dłużnika. Pokrzywdzenie jest więc ujmowane funkcjonalnie: jako skutek w postaci niemożności, utrudnienia lub odwleczenia zaspokojenia. W praktyce oznacza, że ochrona pauliańska nie jest zastrzeżona wyłącznie dla sytuacji całkowitej bezskuteczności egzekucji. W orzecznictwie dopuszcza się także kwalifikację niewypłacalności w kategoriach „wyższego stopnia”, jeżeli zaspokojenie wierzyciela jest możliwe dopiero przy dodatkowym, znaczącym nakładzie kosztów, czasu i ryzyka. Pogorszenie perspektywy zaspokojenia wierzyciela należy ujmować szeroko: może ono przybrać postać zarówno zwiększenia kosztów dochodzenia wierzytelności, jak i wydłużenia w czasie uzyskania zapłaty, a niewypłacalność w tym ujęciu obejmuje także znaczne utrudnienie bądź odwleczenie zaspokojenia. Nie wyłącza jej również fakt, że w majątku dłużnika pozostają określone źródła dochodu, jeżeli ich skala nie pozwalałaby na zaspokojenie wierzyciela w rozsądnym horyzoncie czasowym.

Istotna kwestia czasu

Dla praktyki procesowej równie doniosłe jest zagadnienie czasu, według którego ocenia się istnienie pokrzywdzenia. W orzecznictwie przyjęto, że nie jest rozstrzygające wyłącznie to, czy czynność prawna była krzywdząca w chwili jej dokonania. Istotne jest, czy skutek w postaci niewypłacalności lub pogłębienia niewypłacalności występuje w chwili zaskarżenia czynności, a następnie utrzymuje się w chwili orzekania. Oznacza to, że niewypłacalność musi istnieć zarówno na datę wniesienia skargi, jak i na datę wydania orzeczenia. Co ważne, pokrzywdzenie ocenia się według chwili zaskarżenia, a dla tej oceny relewantne może być każde pogłębienie niewypłacalności, niezależnie od jego rozmiaru.

Dla wykazania niewypłacalności w ramach skargi pauliańskiej nie jest wymagane ogłoszenie upadłości dłużnika, gdyż owa niewypłacalność w rozumieniu art. 527 par. 2 KC nie jest tożsama z niewypłacalnością stanowiącą podstawę ogłoszenia upadłości w art. 10 i art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego; rozstrzygające znaczenie ma bowiem ocena, czy zaskarżona czynność doprowadziła do stanu, w którym egzekucja nie może przynieść zaspokojenia wierzyciela. Prawnie doniosłe pozostaje to, czy czynność prawna dłużnika mogła spowodować lub pogłębić niewypłacalność istniejącą w chwili zaskarżenia i utrzymującą się do dnia wydania orzeczenia.

Warto przy tym zauważyć, że dla wykazania niewypłacalności w ramach skargi pauliańskiej nie jest konieczne uprzednie wszczęcie postępowania egzekucyjnego ani wykazanie jego bezskuteczności, gdyż niewypłacalność może zostać dowiedziona przy użyciu wszelkich dostępnych środków dowodowych, a nieskuteczność egzekucji - także potwierdzona postanowieniem o jej umorzeniu - stanowi jedynie możliwy, lecz nie obligatoryjny dowód tej przesłanki; w konsekwencji ciężar argumentacji koncentruje się na wykazaniu obiektywnego stanu majątku dłużnika oraz jego wpływu na realną możliwość zaspokojenia wierzyciela.

W rezultacie otrzymujemy spójny model wykładni niewypłacalności w skardze pauliańskiej: jako stanu majątku ocenianego w kategoriach skuteczności egzekucji, istniejącego w chwili zaskarżenia i w chwili wyrokowania, niewymagającego ani uprzedniego ogłoszenia upadłości, ani formalnego udowodnienia bezskuteczności egzekucji. W tym modelu ochrona wierzyciela obejmuje również takie konfiguracje majątkowe, w których zaspokojenie staje się istotnie utrudnione lub odroczone, zwłaszcza z uwagi na wzrost kosztów, wydłużenie czasu dochodzenia należności i wzrost ryzyka procesowego.

Orzecznictwo: SA Białystok 6.12.2013, I ACa 560/13; SA Białystok z 9.09.2016 r., I ACa  378/16; SA Katowice 5.07.2017, V ACa 772/16; SA Kraków 2.06.2016, I ACa 186/16, ; SA Kraków 29.06.2018, I ACa 1277/14; SA Łódź 9.11.2015, I ACa 647/15; SA Warszawa z 6.12.1996 r., I ACr 853/96; SN 14.02.2008 r., II CSK 503/07; SN 18.09.1998, III CKN 612/97; SN 24.01.2000 r., III CKN 554/98; SN 27.04.2018 r., IV CSK 200/17; SN 28.11.2001 r., IV CKN 525/00

prof. ndzw. dr Małgorzata Wojciechowicz, adwokat, partner zarządzający Kancelarii WLP Partners, prezes Instytutu Badań i Rozwoju Nauk Prawnych i Polskiego Centrum Edukacji Prawnej

Zobacz również: Fatalne dane o egzekucji oznaczają, że dłużnicy są bezkarni