Osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu (bez możliwości zapewnienia usług opiekuńczych), przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki mieszkańcom oraz zaspokajaniem ich niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych w całości pokrywa dom pomocy społecznej. Sam pobyt jest odpłatny, jednakże nie każdy mieszkaniec ponosi koszty samodzielnie.
Obowiązki rodzinne wyprzedzają powinności państwa
Do grupy osób zobowiązanych do ponoszenia opłat z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej zalicza się:
- mieszkańca domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciela ustawowego - z dochodów dziecka,
- małżonka, zstępnych przed wstępnymi,
- gminę, z której osoba została skierowana do DPS.
Obowiązek ponoszenia opłat za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej ma wyraźnie alimentacyjny charakter i obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero później zstępnych przed wstępnymi. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, to w pierwszej kolejności zobowiązanymi do ponoszenia opłat są zstępni w tym samym, najbliższym stopniu, przed zstępnymi w dalszym stopniu. Krewni w tym samym stopniu ponoszą koszty w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Zobowiązani w dalszej kolejności są brani pod uwagę, jeżeli nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie spełnić obowiązków.
Zazwyczaj zobowiązanymi do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej są w pierwszej kolejności jego dzieci – jeśli nie są w stanie ponieść pełnej wysokości kosztów, wtedy można dochodzić opłat od wnuków.
Jak prawidłowo przeprowadzić postępowanie w celu ustalenia alimentacji od dzieci mieszkających za granicą na rzecz matki? - sprawdź w LEX >
Z podobnym tokiem myślenia do WSA w Gdańsku wystąpił zobowiązany do ponoszenia opłat wnuczek kobiety umieszczonej w DPS w Stegnie. Prezydent Miasta Starogard Gdański ustalił, że mieszkanka domu pomocy społecznej posiada zarówno dzieci, jak i wnuki, które zobowiązano do ponoszenia odpłatności za jej pobyt w równym stopniu i odrębnie ustalono wysokość comiesięcznego zobowiązania dla każdego z nich.
Zobacz szkolenie online w LEX: Możliwości OPS w zakresie ustalania odpłatności za DPS wszystkich zobowiązanych >
Kontekst relacji rodzinnych
Jeden z wnuków mieszkanki DPS nie zgodził się z decyzją organu, w szczególności z wyliczeniami, które rzekomo miały być „realne do wnoszenia bez uszczerbku dla zaspokojenia potrzeb jego rodziny”. Jego zdaniem, sytuacja finansowa nie pozwala mu ponosić dodatkowych obciążeń. Przede wszystkim jednak zwrócił uwagę na tło relacji rodzinnych – mężczyzna nie utrzymuje żadnych kontaktów z babcią od wielu lat i ich relacje są wyłącznie formalne. Opisał, że babcia rażąco naruszyła wobec niego oraz innych członków rodziny obowiązki rodzinne, stosując przemoc psychiczną i fizyczną względem jego matki oraz innych członków rodziny. Kobieta nigdy nie wyraziła skruchy za swoje postępowanie, nigdy też nie zabiegała o kontakt z wnukiem, nie interesowała się jego życiem, a ostatni raz widzieli się w dniu Komunii Świętej wnuka. Jak stwierdził, babcia jest dla niego obcą osobą, a obciążenie kosztami jej pobytu w domu pomocy społecznej jest niesprawiedliwe i jednocześnie krzywdzące emocjonalnie.
Odwołując się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wniósł o całkowite zwolnienie go z płatności za pobyt babci w DPS. Kolegium nie uchyliło poprzedniego rozstrzygnięcia, uznając, że całkowite lub częściowe zwolnienie z opłat za pobyt pensjonariusza w DPS jest możliwe tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Mężczyzna nie poddał się i złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Ponownie domagał się zwolnienia z odpłatności w całości, zarzucając brak reakcji na jego wcześniejszy wniosek, pomimo spełniania przesłanek do uzyskania zwolnienia z opłat. Ponadto podważył ocenę jego sytuacji materialnej oraz rodzinnej, zwrócił również uwagę na nieuwzględnienie braku jakichkolwiek więzi rodzinnych z babcią – mieszkanką DPS. Wskazał, że w wyniku rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez pensjonariuszkę (wszczynania awantur, ubliżania, rzucania wyzwisk, używania przemocy fizycznej, zupełnego braku wsparcia i pomocy) doszło do całkowitego zerwania więzi rodzinnych. Świadome i celowe zachowania, a także zaniechania babci stanowiły, zdaniem skarżącego, podstawę do całkowitego i bezterminowego zwolnienia z opłat.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Możliwość traktowania oszczędności jako dochodu na gruncie art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej >
Przedwczesne zobowiązanie do ponoszenia opłat
Zdaniem sądu, zanim ustalono opłatę za pobyt krewnego w DPS, organ administracji powinien najpierw sprawdzić dane członków rodziny i stopień ich pokrewieństwa. Skoro mieszkanka DPS posiada dwie córki i czworo wnucząt, to organ powinien był obciążyć opłatą jedynie zstępnych w najbliższym stopniu, czyli dzieci. Gdyby córki nie były w stanie ponosić pełnej wysokości opłat, organ mógłby dochodzić opłat w pozostałym zakresie od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków. Dzieci i wnuki są krewnymi w tej samej linii, ale w innym stopniu, zatem nie można domagać się opłat od córek i dalszych zstępnych, czyli wnuków w równych częściach, tak jak podzielił to prezydent (odejmując od opłaty za pobyt jedynie koszty ponoszone osobiście przez podopieczną). Poza tym w ogóle nie ustalono, czy najbliżsi zstępni są w stanie pokryć całość albo część kosztów utrzymania krewnego i czy zasadne jest dochodzenie pozostałej części opłaty także od dalszej rodziny.
Czy pensjonariusz DPS może darować gminie swoje gospodarstwo rolne w zamian za przebywanie i ponoszenie odpłatności w DPS? - sprawdź w LEX >
Ponadto sąd potwierdził, że SKO, wbrew obowiązkowi, w ogóle nie rozpoznało wniosku skarżącego o zwolnienie z płatności, mimo, że zgodnie z prawem osoby obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca DPS można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, jeżeli m.in. występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, ponoszą koszty za pobyt innych członków rodziny w DPS albo wykazano rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że obydwie decyzje zawierają uchybienia i nie mogą funkcjonować w porządku prawnym, dlatego zostały uchylone. Sąd wyjaśnił, że orzekające w sprawie organy błędnie zbadały sprawę i zbyt pochopnie wydały decyzje nakładające na skarżącego obowiązek partycypowania w opłatach za pobyt babki w DPS. Na marginesie sąd zlecił organom dokładne ustalenie sytuacji majątkowej najbliższych zstępnych pensjonariuszki DPS, co będzie konieczne przed ponownym obciążeniem tym obowiązkiem dalszej rodziny.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 14 stycznia 2026 r., sygn. akt II SA/Gd 733/25
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
