SN: Problem określenia przez sąd terminu wydania dziecka

W poniedziałek, 9 lutego br., Izba Cywilna Sądu Najwyższego podejmie uchwałę w odpowiedzi na pytanie Sądu Okręgowego w Szczecinie, czy dopuszczalne jest zabezpieczenie w postępowaniu o odebranie dziecka z pominięciem postępowania uregulowanego w k.p.c., w sytuacji ustalenia przez sąd miejsca pobytu. I czy sąd musi określić termin wydania dziecka, np. wskazać datę, do której ma to nastąpić.

Spór dotyczył przymusowego wydania dziecka jednemu z rodziców. Sąd, kierując się dobrem dziecka, wyznacza termin wydania, a w razie oporu zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie. 

Sąd Okręgowy chciałby się upewnić czy wystarczające jest stwierdzenie wykonalności takiego orzeczenia.

Ważne dwie fazy postępowania

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że w postępowaniu w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, uregulowanym w art. 598 ze znaczkiem1–14 k.p.c., wyróżnia się dwie fazy: rozpoznawczą oraz wykonawczą.

Przepisy dotyczące tej drugiej fazy, znajdują odpowiednie zastosowanie do wykonania dwóch szczególnego rodzaju orzeczeń: wydanych na zasadzie art. 569 par. 2 k.p.c., dotyczących odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, a także orzeczeń o umieszczeniu małoletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej lub w rodzinie zastępczej.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że podstawą wszczęcia drugiej fazy postępowania o przymusowe odebranie dziecka mogą być prawomocne wyroki o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa, wykonalne postanowienia sądu opiekuńczego z zakresu stosunków między rodzicami a dziećmi, postanowienia wydane na podstawie przepisów o zabezpieczeniu, ugody sądowe i ugody zatwierdzone przez sąd. A to skutkuje pominięciem fazy rozpoznawczej. Co więcej, wskazuje się też, że niedopuszczalne byłoby w tym przypadku powtarzanie postępowania rozpoznawczego.

Zobacz procedurę w LEX: Postępowanie o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką >

Ustalenie terminu

W razie uznania, że możliwie jest pominięcie fazy rozpoznawczej i wydanie postanowienia o nakazaniu kuratorowi odebrania dziecka, na przykład na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia miejsca pobytu, powstaje zdaniem Sądu Okręgowego wątpliwość, w jakich przypadkach zachodzi konieczność przeprowadzenia pierwszej fazy postępowania? Czy uregulowanie zawarte w art. 598 ze znaczkiem 1–3 k.p.c. jest potrzebne? To oznacza doręczenie prokuratorowi odpisu wniosku i zawiadomienie go o terminach rozprawy. A następnie, jeżeli miejsce pobytu dziecka nie jest znane, sąd przeprowadzi stosowne dochodzenie w celu ustalenia jej miejsca pobytu. W szczególności sąd może zażądać ustalenia miejsca jej pobytu przez policję.

Analizując drugie z przedstawionych zagadnień, Sąd Okręgowy rozważał potrzebę rozstrzygnięcia, w jakim terminie ma być wykonane postanowienie ustalające miejsce pobytu. W doktrynie i orzecznictwie wskazuje się, że obligatoryjnym elementem postanowienia o odebranie dziecka jest określenie terminu, w jakim zobowiązany ma oddać uprawnionemu osobę, której dotyczy postępowanie. Brak terminu uniemożliwia przejście do fazy wykonawczej, której rozpoczęcie uwarunkowane jest niezastosowaniem się zobowiązanego do postanowienia nakazującego oddanie osoby. Jak podkreślił sąd drugiej instancji, wskazanie dokładnego terminu eliminuje konieczność dokonywania przez, często skonfliktowanych, rodziców jakichkolwiek ustaleń.

Sąd Okręgowy wskazał, że wydając orzeczenia w sprawach o rozwód, o separację, w sprawach opiekuńczych dotyczących władzy rodzicielskiej, postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, sądy nie określają terminu wydania dziecka. Zatem czy wystarczające jest stwierdzenie wykonalności takiego orzeczenia lub ugody, czy też konieczne jest wydanie odrębnego postanowienia, w którym zostanie określony termin?

Zobacz też procedurę w LEX: Zarządzenie przymusowego odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką >

Bez dodatkowego wniosku

Sąd drugiej instancji zaprezentował pogląd, że w takim przypadku sąd przed poleceniem kuratorowi przymusowego odebrania dziecka powinien wyznaczyć zobowiązanemu termin do dobrowolnego oddania i dopiero po jego bezskutecznym upływie polecić kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie. Nie jest wtedy konieczne składanie przez uprawnionego nowego wniosku o przymusowe odebranie, lecz wystarczy poinformowanie sądu, że do dobrowolnego oddania nie doszło.

Czytaj też w LEX: Wykonanie czynności „przymusowe odebranie dziecka” przez kuratora na podstawie art. 588[6] i następne k.p.c. >

W przypadku wydania takiego postanowienia o wydaniu rozstrzygnięcie określające termin wydania, jako stanowiące integralną część postanowienia o odebranie osoby, podlega więc zaskarżeniu apelacją. Wnoszący apelację może kwestionować łącznie rozstrzygnięcie co do odebrania oraz terminu oddania, jak również ograniczyć się do zaskarżenia tylko terminu oddania.

Zatem w przypadku prowadzenia postępowania w obu fazach uczestnik ma możliwość zaskarżenia rozstrzygnięcia w zakresie terminu apelacją, a w przypadku realizacji wyłącznie drugiej fazy postępowania - nie musi mieć określonego terminu na wydanie dziecka.

Sygnatura akt III CZP 37/25