Duża reforma procedury karnej przyjęta przez Sejm

Sejm uchwalił w piątek obszerną nowelizację procedury karnej. Wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha określił ją jako "jedną z największych, jak nie największą, kompleksową reformę postępowania karnego od momentu wprowadzenia Kodeksu postępowania karnego w 1997 r.". Zmiany mają skłonić sądy do bardziej roztropnego sięgania po tymczasowy areszt, zapewnić gwarancje prawa do obrony już na wczesnym etapie sprawy. Nowela wprowadza też m.in. zakaz korzystania z nielegalnych dowodów oraz większą decyzyjność sądów poprzez ograniczenie decyzyjności prokuratorów.

Za zmianami głosowało 240 posłów, przeciw było 174, a 20 posłów wstrzymało się od głosu. Wcześniej Sejm przyjął do nowelizacji dwie drobne poprawki autorstwa KO. Odrzucone zaś zostało sześć poprawek PiS i cztery poprawki koła Razem. Teraz uchwalone zmiany w procedurze karnej trafią do Senatu.

Jakie zmiany wprowadza nowelizacja?

Według założeń reforma ma skłonić sądy do bardziej roztropnego sięgania po tymczasowy areszt - ten najsurowszy, izolacyjny środek zapobiegawczy. W związku z tym przepisy zawierają – jak to określono – nowe odmienne podejście do możliwości stosowania tymczasowego aresztowania z powodu tzw. surowości kary.

Dlatego po zmianie ma nastąpić podniesienie górnej granicy kary pozbawienia wolności – rozumianej jako surowa – z 8 na 10 lat. Jednocześnie okres stosowania aresztu na podstawie tego przepisu do czasu wydania wyroku przez sąd I instancji nie mógłby przekroczyć 12 miesięcy.

Nastąpić ma też powrót do przepisów sprzed czasów rządów PiS, zgodnie z którymi „tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 2 lat”. Za rządów PiS tę granicę obniżono do kary roku pozbawienia wolności.

Kolejny ważny aspekt proponowanych zmian odnosi się do obecnej możliwości wykorzystania w postępowaniu karnym tzw. nielegalnych dowodów. Obecnie obowiązujący przepis głosi, że „dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie na tej podstawie, że został uzyskany z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego, (...) chyba że dowód został uzyskany w związku z pełnieniem przez funkcjonariusza publicznego obowiązków służbowych w wyniku: zabójstwa, umyślnego spowodowania uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności”.

Jednak, jak przypomnieli autorzy nowelizacji, regulacja taka – co wielokrotnie wskazywano – narusza „konstytucyjną zasadę działania na podstawie prawa” oraz „zaufanie do państwa”. W związku z tym w kodeksie zawarto przepis mówiący, że „niedopuszczalne jest przeprowadzenie i wykorzystanie dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego”.

W nowelizacji dopisano także w sposób jednoznaczny, że „wykorzystanie dowodu uzyskanego podczas stosowania kontroli operacyjnej może nastąpić wyłącznie w postępowaniu karnym w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, w stosunku do którego jest dopuszczalne stosowanie takiej kontroli przez jakikolwiek uprawniony organ”.

Inne z licznych zmian dotyczą m.in.: kwestii związanych z systemem europejskiego nakazu aresztowania, wykorzystania dowodów, poufności kontaktów podejrzanego z obrońcą, a także terminów na wnoszenie apelacji.

Czytaj też: Komisja kodyfikacyjna przeciwna prywatnym opiniom w procesie karnym >

W odniesieniu do uprawnienia prokuratury - polegającego na możliwości zarządzenia ekshumacji - dopisano na przykład, że „na postanowienie w przedmiocie wyjęcia zwłok z grobu przysługuje zażalenie osobom najbliższym zmarłego”, choć nie będzie ono wstrzymywało czynności. Z kolei przesłuchania osób, w tym podejrzanych, które nie ukończyły 18 lat, mają być utrwalane za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk.

Na etapie prac w komisji zaproponowano ponadto m.in. likwidację możliwości zawieszenia w wykonywaniu czynności adwokata lub radcy prawnego wyłącznie decyzją prokuratora. Po zmianie prokuratura będzie mogła jedynie wnioskować o zastosowanie takiego środka zapobiegawczego, natomiast ostateczną decyzję będzie podejmował sąd.

Tej ostatniej kwestii dotyczyły obie przyjęte w piątek przez Sejm poprawki KO - jedna poprawiła redakcyjnie przepis, zaś drugą dodano regulację przejściową, stanowiącą, że zawieszenie adwokata lub radcy prawnego dokonane przez prokuratora przed wejściem w życie reformy obowiązuje w dalszym ciągu „nie dłużej jednak niż przez okres 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy”. Natomiast ewentualne dalsze stosowanie tego środka zapobiegawczego po upływie tego terminu mogłoby nastąpić już wyłącznie w oparciu o nowe przepisy.

Proponowane rozwiązania są efektem składanych w Sejmie - od 2024 r. - rządowych, komisyjnych oraz poselskich projektów odnoszących się do postępowań karnych. Jesienią zeszłego roku osiem takich projektów, które przeszły etap pierwszego czytania, połączono do wspólnego rozpatrzenia i następnie na kilku posiedzeniach były one dyskutowane przez sejmową podkomisję. W końcu, w połowie grudnia ub.r., komisja nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach przyjęła liczące ponad 40 stron łączne sprawozdanie zawierające nowe przepisy.

am/pap