Kurator sądowy w pracy zagrożony, a standardów nadal brak

Ataki psów, znieważanie, próby pobicia, niszczenie prywatnego samochodu, spychanie ze schodów, próba uwięzienia w mieszkaniu – to tylko kilka przykładów agresji, z którymi na co dzień zmagają się kuratorzy sądowi. Gorzej, że do tego typu sytuacji różnie podchodzą sądy ale też policja i prokuratura. Pomóc mają jednolite standardy bezpieczeństwa, nad którymi pracuje Ministerstwo Sprawiedliwości wraz z Krajową Radą Kuratorów. Nie wiadomo jednak kiedy dokument zacznie obowiązywać, a związkowcy podkreślają, że konieczne są też zmiany w przepisach.

O tym, że zawód kuratora sądowego jest zawodem wysokiego ryzyka, sami kuratorzy mówią od dawna. Chcą też m.in., by ich zawód został wpisany do wykazu prac o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Wniosek został złożony do Rady Dialogu Społecznego już w styczniu 2026 r. Zresztą wiosną br. ukazał się nowy raport Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości pt. „Czasochłonność zadań realizowanych przez kuratorów zawodowych oraz pracochłonność i stopień skomplikowania poszczególnych czynności wykonywanych podczas realizacji tych zadań”, którego autorami są dr Michał Szykut, dr hab. Piotr Chomczyński oraz dr hab. Przemysław Frąckowiak. I ponownie wskazano w nim znaczne przeciążenie pracą zawodowych kuratorów sądowych. Jak wyjaśniono, wiąże się ono zarówno z nadmierną liczbą prowadzonych spraw, jak i z rosnącą złożonością problemów społecznych, z jakimi kuratorzy stykają się w swojej pracy.

Do tego dochodzą sytuacje, które zagrażają zdrowiu i życiu kuratorów. Z danych, którymi dysponuje m.in. Ogólnopolski Związek Zawodowy Kuratorów Sądowych, wynika, że od listopada 2025 r. do kwietnia 2026 r. doszło w całym kraju do 34 kryzysowych sytuacji polegających na groźbach, nękaniu, znieważaniu, naruszeniu nietykalności cielesnej, pozbawieniu wolności, niszczeniu auta, pomówieniach czy w końcu pogryzieniu przez psa. Była też próba włamania do siedziby zespołu kuratorskiego. Jak mówią sami kuratorzy, to wierzchołek góry lodowej, bo przy nadmiarze pracy wielu sytuacji po prostu nie zgłaszają, przechodząc nad nimi do porządku dziennego.

Czytaj: Kuratorzy sądowi walczą o to, by być zawodem podwyższonego ryzyka>>

 IWS: Kuratorzy sądowi przeciążeni pracą i biurokracją>>

Kurator sądowy zawodem podwyższonego ryzyka? Wraca postulat>>

System kuratora zawodzi – brak informacji i wsparcia

O tym, jak wygląda sytuacja w praktyce, mówili m.in. paneliści na niedawnej konferencji „Bezpieczeństwo kuratorów sądowych – praktyka i rozwiązania” zorganizowanej przez MOZ NSZZ „Solidarność” Pracowników Sądów i Prokuratury w Katowicach.

Anna Szymańska, starszy kurator zawodowy, przyznała, że problemem jest nie tylko słowna, ale i fizyczna agresja wobec kuratorów. I podała konkretny przykład kuratora, który podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego został zaatakowany i uwięziony. Co więcej, po tym, jak udało mu się uciec, miał problemy w pracy, bo zostawił na miejscu zeszyt z dokumentacją.

Oczywiście dzwonił na numer 112, ale długo ustalano, o jaką miejscowość chodzi. Tuż po incydencie nie zostały wdrożone procedury kryzysowe. A przecież powinien od razu mieć wsparcie psychologiczne – mówiła i dodała, że ta sprawa pokazuje też, jak bardzo brakuje choćby wymiany informacji o osobach, z którymi mają pracować czy stykać się kuratorzy.

– Po tym zdarzeniu wdrożyliśmy wewnętrzne procedury, zgodnie z którymi w sytuacji, gdy chodzi o wywiad środowiskowy, kontaktujemy się z danym miejskim ośrodkiem pomocy społecznej czy gminnym ośrodkiem pomocy społecznej, z dzielnicowym, by uzyskać informacje o osobach, których ten wywiad dotyczy. Np. czy nie są uzależnione od narkotyków lub alkoholu, bo kurator musi być na to przygotowany – zaznaczyła i dodała, że takie informacje powinny też płynąć do kuratora ze strony sądu zlecającego mu wywiad, jeśli oczywiście dysponuje takimi sygnałami.

Katarzyna Furman-Cag, kurator okręgowy przy Sądzie Okręgowym w Katowicach, przyznała z kolei, że kuratorom brakuje narzędzi, które mogłyby zwiększać ich bezpieczeństwo, i podkreśliła znaczenie szkoleń. – Z perspektywy sądu okręgowego organizujemy i staramy się organizować regularne szkolenia. Zwłaszcza w zakresie komunikacji, negocjacji, radzenia sobie z trudnym klientem. Takie szkolenia powinny być regularne, częstsze niż raz w roku – mówiła. Przyznała również, że zawsze myślała, iż bardziej ryzykowna jest praca kuratorów ze skazanymi. – Ale prawda jest taka, że w sprawach rodzinnych jest gorzej, bo chodzi o sytuację całej rodziny, a nie jednej konkretnej osoby – podsumowała.

W jednym sądzie superwizje, w innym trudny dostęp do psychologa

Dariusz Palmirski, przewodniczący Krajowej Rady Kuratorów, mówi serwisowi Prawo.pl, że największym problemem jest to, iż nie ma standardów jednolitych, obowiązujących w całym kraju.

Obecnie wiele rozwiązań dotyczących bezpieczeństwa kuratorów jest organizowanych na poziomie poszczególnych sądów, co powoduje, że ich dostępność i zakres nie są jednolite w skali kraju. Niektóre sądy mają bardzo dobrze rozwiniętą np. pomoc psychologiczną dla kuratorów (art. 17a ustawy o kuratorach reguluje, że pracodawca zapewnia kuratorowi zawodowemu, na jego wniosek lub za jego zgodą, pomoc psychologiczną, art. 87a dotyczy takiej pomocy dla kuratorów społecznych (red.)). Do tego stopnia, że przewidziano choćby superwizję, jest dostęp do szerokiego grona specjalistów. W innych sądach to praktycznie nie działa lub kurator ma dostęp jedynie do jednego konkretnego specjalisty, który w danym momencie, kiedy kurator tego potrzebuje, jest np. niedostępny. Jeszcze w innych kurator może co najwyżej skorzystać z ogólnodostępnej pomocy, czyli czekać w kolejce – zaznacza.

Dodaje, że problemem jest też to, iż nie wszyscy kuratorzy zgłaszają niebezpieczne sytuacje.

Także dlatego, że w pewnym zakresie uodpornili się na zagrożenia, z którymi mają do czynienia wielokrotnie. Ale też dlatego – co jest równie niepokojące – że zdarza się, iż takie sprawy są bagatelizowane przez organy ścigania. I to też jest ważne. W naszej ocenie policja, prokuratura powinny podchodzić poważnie do spraw zgłaszanych przez kuratorów. Kuratorzy sądowi korzystają z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych i oczekujemy, że w praktyce zgłoszenia dotyczące gróźb, agresji czy innych zachowań zagrażających ich bezpieczeństwu będą traktowane przez organy ścigania z należytą powagą – podsumowuje.

Trwają prace nad standardami bezpieczeństwa

Przewodniczący Krajowej Rady Kuratorów potwierdza, że Rada jest obecnie na etapie konsultacji standardów bezpieczeństwa kuratorów przygotowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości.

– Dokument jest już właściwie gotowy. Pozostało jeszcze kilka kwestii wymagających omówienia i doprecyzowania. Jednocześnie jako Krajowa Rada Kuratorów zwróciliśmy się do organizacji związkowych z prośbą o zaopiniowanie dokumentu. Część uwag już otrzymaliśmy, na pozostałe jeszcze oczekujemy. Uznaliśmy, że przy wypracowywaniu standardu bezpieczeństwa kuratorów warto uwzględnić również perspektywę organizacji związkowych reprezentujących środowisko. Celem standardu jest zebranie w jednym dokumencie rozwiązań dotyczących bezpieczeństwa kuratorów i stworzenie praktycznego punktu odniesienia, opartego na obowiązujących przepisach i możliwego do stosowania w całym kraju – mówi.

Jak dodaje, kuratorom zależy na tym, by w standardach zawarta była m.in. szybka ścieżka dostępu do pomocy psychologicznej, do wsparcia kuratorów w sytuacjach zagrożenia ich bezpieczeństwa, kryzysowych.

 Zależy nam również na stworzeniu sprawnego mechanizmu przepływu informacji o potencjalnych zagrożeniach. Jeżeli organ zlecający kuratorowi wykonanie określonej czynności, np. przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, posiada informacje wskazujące, że osoba, której czynność dotyczy, może stwarzać zagrożenie, taka informacja powinna zostać przekazana kuratorowi już na etapie zlecenia. Chcielibyśmy również, aby ze standardami zapoznały się inne służby i instytucje współpracujące z kuratorami. Bezpieczeństwo kuratora wymaga bowiem współpracy i świadomości odpowiedzialności wszystkich podmiotów uczestniczących w realizacji tych zadań. Kurator w sytuacji zagrożenia czy sytuacji kryzysowej nie może pozostawać sam – wskazuje przewodniczący.

Jak zaznacza, KRK postuluje też niezmiennie, by kuratorzy byli szkoleni w sposób regularny i systemowy, nie tylko z samoobrony, ale deeskalacji konfliktów czy rozpoznawania sytuacji konfliktowych. – Spotykamy się z różnymi rodzajami problemów, także np. z agresywnymi zwierzętami. Kuratorzy muszą być nie tylko odpowiednio przeszkoleni, ale również wyposażeni w rozwiązania i środki pozwalające im skutecznie reagować w sytuacjach zagrożenia. Mam nadzieję, że prace nad standardami uda się wreszcie sfinalizować – zaznacza.

Rekomendacje to nie wszystko, MS postawi na szkolenia?

Palmirski zaznacza równocześnie, że standardy będą rekomendacjami, nie nowymi przepisami.

W toku prac pojawiają się zagadnienia, których rozwiązanie wymagałoby zmian legislacyjnych. Dotyczy to m.in. możliwości badania, w określonych sytuacjach, trzeźwości lub obecności środków odurzających u osób objętych oddziaływaniami kuratora rodzinnego. Jest to kwestia wymagająca odrębnej dyskusji, również z punktu widzenia zakresu kompetencji kuratora. W kontekście bezpieczeństwa nie można jej jednak całkowicie pomijać, ponieważ kontakt z osobą znajdującą się pod wpływem alkoholu lub środków odurzających może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem zachowań agresywnych – wskazuje.

Rafał Narloch, zastępca dyrektora Departamentu Wykonania Orzeczeń i Probacji MS, podczas konferencji organizowanej przez "Solidarność" mówił, że standardy są istotne, ale, jak dodał, nie da się stworzyć takich, które wypełnią wszystkie luki. – To, co niewątpliwie wymaga jak największego wsparcia, to w mojej ocenie wielopoziomowa komunikacja – zaznaczał. I wyjaśnił, że chodzi z jednej strony o to, by kurator wiedział, do kogo idzie i czego może się spodziewać, a z drugiej, by w sytuacji ataku, sytuacji kryzysowej otrzymał wsparcie, miał wiedzę, komu i co zgłosić, i by uruchomione zostały procedury związane z takimi sytuacjami.

– Jako ministerstwo dążymy też do tego, żeby powstał pewien schemat szkoleń, nie tylko związanych z bezpieczeństwem, ale też szkoleń miękkich, kompetencyjnych – zaznaczał. Dodał, że powinny odbywać się okresowo i być dopasowane do stażu pracy w służbie i doświadczeń kuratorów.

Związkowcy zgłaszają poprawki do standardów

Adam Witkowicz, przewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów, mówi, że podczas ostatniego spotkania związków zawodowych z Krajową Radą Kuratorów przedstawiciele OZZK poprosili o włączenie ich w prace nad standardami.

Zgłosiliśmy już swoje uwagi. Te rekomendacje mają dotyczyć m.in. przygotowania do wywiadów, do czynności, systemu zabezpieczenia kuratorów w środki ochrony indywidualnej, ale też takich kwestii jak zgłaszanie oraz pomoc pracodawcy, wsparcie psychologiczne, prawne, bo nadal zdarzają się takie sytuacje, kiedy kuratorzy są pomawiani, szkalowani np. przez byłych podopiecznych i nie dostają wsparcia prawnego od pracodawcy. W naszej ocenie jest to obowiązkiem pracodawcy. Ustawa gwarantuje nam pomoc psychologiczną – tyle że w teorii, bo w praktyce nie wszystkie sądy są do tego przygotowane – podkreśla.

 OZZK postuluje:

•  wpisanie do ustawy o kuratorach sądowych zapisu, że kuratorzy zawodowi wykonują pracę o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 3ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych ewentualnie zmiany w zapisach ustawy o kuratorach sądowych;
• wprowadzenie zapisów umożliwiających uzyskanie przez kuratora sądowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu karnym, w którym uczestniczył w charakterze pokrzywdzonego lub oskarżyciela posiłkowego w pełnej wysokości, kuratorowi zawodowemu, przeciwko któremu zostało wytoczone powództwo cywilne w związku z wykonywaniem czynności służbowych, pomoc ze strony pracodawcy w zakresie naruszania dóbr osobistych kuratorów;
• zapewnienie realnego wsparcia psychologicznego oraz uregulowanie kwestii superrewizji dla kuratorów;
• uproszczenie zasad udzielania kuratorom urlopu dla poratowania zdrowia;
• urealnienie kwot przyznawanego ryczałtu za używanie prywatnego pojazdu do celów służbowych oraz uproszczenie zasad przyznawania w/w ryczałtu, również w kwestii opodatkowania;
• powiązanie wynagrodzenia kuratorów sądowych i aplikantów kuratorskich ze średnią krajową lub wynagrodzeniem sędziów.