Kuratorzy sądowi walczą o to, by być zawodem podwyższonego ryzyka

Kuratorzy sądowi chcą, by ich zawód został wpisany do wykazu prac o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Wniosek został złożony do Rady Dialogu Społecznego już w styczniu 2026 r. a teraz, jak dowiedziało się Prawo.pl, w trakcie posiedzenia grupy roboczej ds. emerytur pomostowych Rady, zapadła decyzja o kontynuowaniu prac w tym zakresie. Równocześnie kuratorzy postulują zmianę w swojej ustawie i wprowadzenie do niej m.in. „kuratorskiego świadczenia kompensacyjnego" – tu jednak sceptyczne jest Ministerstwo Sprawiedliwości.

To kolejny etap batalii, która toczy się od lat. Przypomnijmy, że m.in. w 2021 r. Ogólnopolski Związek Zawodowy Kuratorów Sądowych podpisał umowę z Centralnym Instytutem Ochrony Pracy – Państwowym Instytutem Badawczym na badanie, które miało potwierdzić, że praca kuratorów jest silnie stresogenna, niebezpieczna, mocno obciążająca psychicznie. Z badań, w których wzięło udział 506 kuratorów, wynikało, że w grupie zawodowej występują najwyższe wymagania ilościowe pracy, znacząco przekraczające poziomy obserwowane w innych porównywalnych grupach. Najwyższe wyniki zaobserwowano również w odniesieniu do tempa pracy. Badani kuratorzy zwracali uwagę, że przez większość czasu muszą pracować bardzo szybko. Co więcej, ich praca charakteryzuje się najwyższymi wymaganiami poznawczymi, a dodatkowo są narażeni na agresję ze strony osób z zewnątrz – m.in. klientów/podopiecznych itp. Na wiosnę tego roku ukazał się nowy raport Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości pt. „Czasochłonność zadań realizowanych przez kuratorów zawodowych oraz pracochłonność i stopień skomplikowania poszczególnych czynności wykonywanych podczas realizacji tych zadań", którego autorami są dr Michał Szykut, dr hab. Piotr Chomczyński oraz dr hab. Przemysław Frąckowiak. I ponownie wskazano w nim znaczne przeciążenie pracą zawodowych kuratorów sądowych. – Przeciążenie to ma zarówno charakter ilościowy, związany z nadmierną liczbą prowadzonych spraw, jak i jakościowy, wynikający z rosnącej złożoności problemów społecznych, z jakimi kuratorzy stykają się w swojej pracy. W wielu przypadkach respondenci wskazywali również na nieracjonalny rozkład obowiązków, który nie zawsze pozostaje w bezpośrednim związku z realizacją podstawowych zadań kuratorskich. Gros tych obciążeń ma charakter administracyjny i sprawozdawczy – podkreślili autorzy.

Czytaj: IWS: Kuratorzy sądowi przeciążeni pracą i biurokracją>>

Kurator sądowy zawodem podwyższonego ryzyka? Wraca postulat>>

O co walczą kuratorzy?

Jacek Bem, wiceprzewodniczący Krajowej Rady Kuratorów, podkreśla, że postulaty kuratorów związane z poszerzeniem kręgu osób uprawnionych do wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej o kuratorów sądowych oraz rozważeniem wprowadzenia do ustawy o kuratorach sądowych instytucji „kuratorskiego świadczenia kompensacyjnego" mają związek ze specyfiką i wymagającym charakterem pracy kuratora.

 Nie jest to kwestia roszczeniowości, lecz efekt wieloletnich doświadczeń związanych z wykonywaniem tego zawodu. Jest to praca bardzo wymagająca – zarówno fizycznie, jak i przede wszystkim emocjonalnie. Kuratorzy mają szeroki zakres obowiązków, pracują z osobami pochodzącymi z różnych środowisk i zmagającymi się z różnorodnymi problemami. Uczestniczą w kontaktach rodziców z dziećmi, wykonują czynności związane z odebraniem dziecka, prowadzą dozory i nadzory oraz realizują szereg innych zadań wymagających dużego zaangażowania i odporności psychicznej. Część kuratorów doświadcza problemów zdrowotnych lub ma trudności z wykonywaniem obowiązków aż do osiągnięcia wieku emerytalnego. Dlatego istotne byłoby stworzenie mechanizmu umożliwiającego zakończenie aktywności zawodowej osobom, które ze względów zdrowotnych nie są już w stanie wykonywać czynności służbowych w pełnym zakresie – mówi wiceprzewodniczący.

Jak dodaje, wprowadzenie takich rozwiązań mogłoby również zwiększyć atrakcyjność zawodu.

 Nie obserwujemy obecnie dużej liczby kandydatów zainteresowanych służbą kuratorską. W wielu konkursach zgłasza się zaledwie kilka osób. Kandydaci dostrzegają zarówno poziom obciążeń i odpowiedzialności związanych z wykonywaniem zawodu, jak i kwestie związane z wynagrodzeniami, na które od lat zwraca uwagę środowisko kuratorskie. Kuratorzy stanowią ważny element systemu wymiaru sprawiedliwości, dlatego warto rozważyć rozwiązania funkcjonujące w innych służbach publicznych, takich jak Służba Więzienna, Policja, Straż Graniczna czy Straż Marszałkowska. Wykonujemy samodzielnie zadania wymagające wysokich kwalifikacji, odporności psychicznej oraz odpowiedniej sprawności fizycznej i intelektualnej. Z perspektywy środowiska kuratorskiego istnieje potrzeba dalszej dyskusji nad rozwiązaniami wzmacniającymi zabezpieczenie socjalne tej grupy zawodowej – podsumowuje.

 I przyznaje, że kuratorzy rozważają opracowanie własnych propozycji legislacyjnych w tym zakresie, obejmujących zmiany w ustawie o kuratorach sądowych.

Dwie ścieżki – w RDS dalsze prace

Adam Witkowicz, wiceprzewodniczący OZZKS, podkreśla, że w tej sprawie siły połączyły związki zawodowe zrzeszające sądowych kuratorów zawodowych oraz Krajowa Rada Kuratorów. A celem jest realizacja strategii opartej na dwóch kierunkach działań:

• wpisanie zawodu kuratora sądowego do wykazu prac o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Stosowny wniosek został złożony do RDS w styczniu 2026 r. W dniu 2 czerwca 2026 r. w siedzibie Centrum Partnerstwa Społecznego „Dialog" odbyło się posiedzenie grupy roboczej ds. emerytur pomostowych RDS, z udziałem m.in. przedstawicieli CIOP. Zespół postanowił o kontynuowaniu prac w tym zakresie. (Warto przypomnieć, że uchwała nr 132 z 25 października 2024 r. strony pracowników i strony pracodawców RDS była dla kuratorów niekorzystna, głównie za sprawą kontrowersyjnej opinii nomen omen prawnika CIOP i nie doprowadziła do wpisania zawodu do katalogu prac o szczególnym charakterze).
• wniosek do Ministra Sprawiedliwości o rozpoczęcie prac legislacyjnych w zakresie zmiany ustawy o kuratorach sądowych poprzez możliwość rozszerzenia prawa do wcześniejszej emerytury (55 lat kobiety, 60 lat mężczyźni) oraz wprowadzenie kuratorskiego świadczenia kompensacyjnego, wzorowanego na rozwiązaniach funkcjonujących w systemie oświaty.

Siedem lat – ponad 200 incydentów

We wnioskach podkreślamy, że problem ma charakter systemowy i wykracza poza interes samej grupy zawodowej. Praca kuratorów odbywa się w warunkach podwyższonego ryzyka – w bezpośrednim kontakcie z osobami agresywnymi, uzależnionymi czy z zaburzeniami psychicznymi, często w terenie i bez wsparcia innych służb. W latach 2018–2025 odnotowano blisko 200 poważnych incydentów z udziałem kuratorów. W ocenie środowiska brak adekwatnych rozwiązań emerytalnych wpływa nie tylko na kondycję pracowników, lecz także na stabilność kadrową i bezpieczeństwo funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a w konsekwencji – na bezpieczeństwo publiczne – podkreśla Witkowicz.

I dodaje, że kuratorzy we wnioskach powołali się na szereg opracowań i raportów, w tym także na raport Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, opracowania Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz ogólnopolskie badania dotyczące bezpieczeństwa kuratorów. – Dokumenty te konsekwentnie wskazują na wysokie obciążenie psychofizyczne i skalę zagrożeń towarzyszących wykonywaniu zawodu. Nowa odsłona działań pokazuje, że po wcześniejszych niepowodzeniach środowisko kuratorskie nie rezygnuje z walki o systemowe uznanie szczególnego charakteru swojej pracy – podsumowuje.

Co na to ministerstwo? Na razie sceptyczne

Na jedno z pism kuratorów odpowiedział Departament Wykonania Orzeczeń i Probacji Ministerstwa Sprawiedliwości. Odnosząc się do propozycji obniżenia wieku uprawniającego do „wcześniejszej emerytury" (55 lat kobiety, 60 lat mężczyźni), umożliwienia rozwiązania stosunku pracy na wniosek kuratora bez konieczności orzekania trwałej niezdolności do pracy oraz rozważenia możliwości dalszego zatrudnienia bez zawieszania emerytury oraz wprowadzenia kuratorskiego świadczenia kompensacyjnego o charakterze okresowym do czasu nabycia prawa do emerytury powszechnej, wskazano, że niosą ze sobą istotne konsekwencje systemowe.

– Postulat „możliwości dalszego zatrudnienia bez zawieszania emerytury" dla szczególnej grupy zawodowej stanowiłby odstępstwo od typowych mechanizmów ograniczających kumulację świadczeń i wynagrodzenia w sposób nieuzasadniony celem świadczenia. Odstępstwo takie wymagałoby wykazania, że: realizuje konstytucyjnie relewantny cel publiczny, pozostaje proporcjonalne, a także że różnicuje sytuację prawną względem innych grup o podobnych cechach relewantnych w sposób obiektywnie uzasadniony. We wniosku zakładają Państwo, że świadczenie kompensacyjne „nie pomniejszałoby" przyszłej emerytury oraz „neutralnie" traktowałoby środki zgromadzone w OFE i na subkoncie w ZUS. W ujęciu systemowym takie założenia oznaczają, że świadczenie kompensacyjne byłoby dodatkowym transferem okresowym, który nie obniżałby docelowego świadczenia emerytalnego. Przy większej skali potencjalnych uprawnionych prowadzi to do wzrostu łącznej wartości świadczeń otrzymywanych w cyklu życia beneficjenta, co wymaga pogłębionej analizy skutków finansowych oraz doprecyzowania źródeł finansowania i mechanizmów ograniczających ryzyko nadmiernego obciążenia finansów publicznych – wskazano.

Dodano, że z punktu widzenia pracodawcy publicznego wprowadzenie powszechnego mechanizmu wcześniejszego kończenia aktywności w grupie zawodowej o ograniczonej podaży kadr „może skutkować przyspieszeniem odpływu doświadczonych pracowników, koniecznością intensyfikacji naboru i szkoleń, wzrostem kosztów organizacyjnych".

 Konstytucja RP gwarantuje prawo do zabezpieczenia społecznego, pozostawiając ustawodawcy zwykłemu określenie warunków i zakresu realizacji tego prawa. Trybunał Konstytucyjny w orzecznictwie wielokrotnie wskazuje, że ustawodawca ma istotną swobodę kształtowania rozwiązań w sferze zabezpieczenia społecznego, jednak swoboda ta nie jest nieograniczona – nie może naruszać istoty prawa i musi respektować standardy wynikające m.in. z zasady zaufania do państwa i stanowionego prawa oraz zasady równości. W sferze zabezpieczenia społecznego zastosowanie ma art. 32 Konstytucji (równość wobec prawa), w tym zakaz nieuzasadnionego faworyzowania i dyskryminowania – podsumowano.

 Dodając, że wprowadzenie „kuratorskiego świadczenia kompensacyjnego" lub generalnego uprawnienia do wcześniejszego zakończenia aktywności musiałoby zostać oparte na precyzyjnie zdefiniowanej „cesze relewantnej" odróżniającej kuratorów zawodowych od innych grup zawodowych o zbliżonym profilu obciążeń psychofizycznych i ryzyk środowiskowych (np. pracownicy socjalni, asystenci rodziny, część zawodów medycznych). – W przeciwnym razie powstaje ryzyko zarzutu nieuzasadnionego uprzywilejowania – podkreśla MS.