Udział w postępowaniu sądowym wiąże się najczęściej nie tylko ze stresem, ale i wydatkami. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych może stanowić barierę dla stron, które chciałyby brać w nim udział. W przepisach przewidziano tryb uzyskiwania zwolnienia z kosztów sądowych. Zgodnie z ustawą z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2020.755) sąd może zwolnić stronę z ponoszenia kosztów sądowych. Sąd może postanowić o zwolnieniu strony w całości lub w części. Kluczowe dla oceny wniosku jest to, w jakiej sytuacji finansowej znajduje się wnioskodawca i jego rodzina.

- Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych może być zastosowana wyjątkowo, tylko dla osób w trudnej sytuacji materialnej, co podkreśla orzecznictwo Sądu Najwyższego. Jeśli strona wykaże – bez naginania rzeczywistości – swoją trudną sytuację finansową, to powinna uzyskać zwolnienie – wskazuje radca prawny Mateusz Łudzik, prowadzący kancelarię radcowską w Krakowie.

Czytaj: COVID uderza po kieszeniach, a opłaty zniechęcają do sądu>>
 

Wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych

Na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek.

Zobacz procedurę w LEX: Zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd >

 

Złożenie wniosku nie wystarczy jednak do uzyskania zwolnienia. Konieczne jest przedstawienie szczegółowej informacji o stanie majątkowym. - Po spełnieniu przesłanek ustawowych, o których mowa w art. 102 u.k.s.c., często sądy przychylają się do wniosku. Aby sąd uwzględnił żądanie, strona musi wykazać, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi go na taki uszczerbek – wskazuje mec. Łudzik. Zaznacza, że do uzyskania zwolnienia konieczne jest dołączenie oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów według wzoru, wraz z załącznikami, które to dokumenty wykazują, iż w danej sprawie nie stać nas na ponoszenie kosztów sądowych.

Czytaj: TK: Pozbawienie strony prawa do zwolnienia z kosztów sądowych sprzeczne z konstytucją>>
 

Jak wskazuje adwokat Łukasz Strzelecki prowadzący kancelarię adwokacką w Miechowie, z przepisów nie wynika obowiązek załączania dokumentów potwierdzających okoliczności, na które powołuję się strona w załączanym oświadczeniu.

- Jednakże sąd jest uprawniony zarządzić dochodzenie, jeśli poweźmie wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy. Może wówczas zwrócić się do różnych instytucji z zapytaniami lub wezwać osobę ubiegającą się o zwolnienie do przedłożenia stosownych dokumentów. Warto w takim przypadku złożyć zaświadczenie od pracodawcy o wysokości dochodów, roczną deklarację podatkową, wydruk z rachunku bankowego. czy potwierdzenia wydatków. Konieczne może być również wykazanie posiadanych nieruchomości – podkreśla mec. Strzelecki. 

Czytaj w LEX: Koszty sądowe – najistotniejsze zagadnienia po zmianach z lipca 2019 r. >

- Nie ma zamkniętego katalogu dokumentów, które należy dołączyć do oświadczenia. Niemniej jednak w praktyce sądowej przyjęło się, że pewna grupa dokumentów powinna być dołączona - wskazuje radca prawny Mateusz Łudzik. Wyszczególnia te, które strona powinna przede wszystkim przedstawić:

  • PIT za poprzedni rok podatkowy,
  • zaświadczenie o zarobkach od pracodawcy,
  • odcinek renty lub emerytury,
  • wyciąg z rachunku bankowego za okres ostatnich 3 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku
  • dowody ponoszenia opłat  za media (prąd, woda, gaz, telewizja, telefon, śmieci etc.) za okres ostatnich 3 miesięcy.

Mecenas Łudzik wskazuje, że można dołączyć również potwierdzenie wysokości zobowiązań kredytowych, zaświadczenia o pobieranych zasiłkach z pomocy społecznej.

- Sąd może żądać dodatkowych dokumentów pod rygorem odmowy zwolnienia z kosztów sądowych. Najczęściej sądy kierują takie wezwania, gdyby strona nie dołączyła podstawowych dokumentów – tłumaczy radca prawny Mateusz Łudzik.

 


Trudno uzyskać zwolnienie z kosztów

W ocenie adwokata Łukasza Strzeleckiego, sądy niechętnie udzielają całościowego zwolnienia od kosztów sądowych. Często argumentują, że wnioskodawca powinien poczynić oszczędności nawet ze skromnych dochodów, aby przygotować się do przyszłego postępowania sądowego.

- O ile w sprawach, które można zaplanować wiele lat wcześniej (np. o zasiedzenie), jest to zrozumiałe, to w przypadku postępowań, których potrzeba wszczęcia pojawiła się nagle, argumentacja taka jest chybiona – wskazuje mec. Strzelecki. - Sądy zarzucają, iż osoba będącą właścicielem nieruchomości nie zasługuje na zwolnienie od kosztów, gdyż nie można jej uznać za osobę ubogą, nawet jeśli nie posiada żadnych oszczędności, a całość niewielkich dochodów przeznacza na swoje codzienne utrzymanie. – wyjaśnia. Jego zdaniem jest to o tyle nietrafne, że trudno wymagać, aby wnioskodawca sprzedał nieruchomość, w której zamieszkuje z rodziną, w celu zgromadzenia środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych.

Czytaj: Kupczyk-Czerniawska: Rozłożenie kosztów procesu na raty ułatwi dostęp do sądu>>
 

Mec. Strzelecki zwraca uwagę, że jeszcze trudniej uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniach gospodarczych, w których sądy często stają na stanowisku, że przedsiębiorca w swej bieżącej działalności przy planowaniu wydatków powinien uwzględniać koszty potencjalnych procesów sądowych i być na nie przygotowany.

Zażalenie na postanowienie o odmowie zwolnienia z kosztów sądowych

Postanowienie sądu o odmowie zwolnienia strony z kosztów sądowych może być zaskarżone. - W zażaleniu należy położyć nacisk na wykazanie błędnych ustaleń poczynionych przez sąd, które prowadziły do uznania, iż nie zachodzą przesłanki uzasadniające zwolnienie strony od kosztów sądowych. Każda sytuacja winna być indywidualnie badana, jednak przykładowo można wskazać okoliczności, których sąd wydający postanowienie nie uwzględnił np. faktu że strona jest jedynym żywicielem rodziny, że nie ma żadnego wartościowego majątku ani oszczędności, że ma ciężką sytuację zdrowotną i związane z tym koszty np. zabiegów lub lekarstw – wskazuje mec. Łudzik.

- W Biurze Rzecznika spotykamy się zarówno ze sprawami, w których zaskarżenie odmowy zwolnienia odniosło skutek, jak i takimi, w których oczekiwany rezultat nie nastąpił – wskazuje Małgorzata Świętczak, zastępczyni dyrektora zespołu prawa cywilnego w Biurze RPO. Jak wynika z przedstawionej informacji do Biura Rzecznika wpływa znacząca liczba skarg na odmowę zwolnienia od kosztów, od osób powołujących się na swoją trudną sytuację materialną.

Mec. Łukasz Strzelecki zaznacza, że po nowelizacji procedury cywilnej zażalenie na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych przysługuje do innego składu tego samego sądu (tzw. instancja pozioma). Wskazuje, że prawomocne oddalenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych następuje bez kontroli instancyjnej sądu wyższego rzędu. Z kolei konsekwencją odmowy zwolnienia od kosztów sądowych jest konieczność uiszczenia opłaty sądowej od pozwu, a w razie niewykonania tego obowiązku zwrot pozwu.

- Może to oznaczać pozbawienie strony prawa do sądu, szczególnie że na skutek ostatniej nowelizacji procedury cywilnej doszło do zwiększenia opłat sądowych oraz wprowadzenia nowych, np. nieznanej dotychczas opłaty od wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia – dodaje adwokat Łukasz Strzelecki.

- Przy takim systemie jak opisany wyżej, kwestionowanie rozstrzygnięć wydaje się zresztą niestety nieuniknione. Ze względu na kształt procedury, bardzo krótkie terminy procesowe oraz sam charakter ewentualnych zarzutów Rzecznik z reguły nie podejmuje interwencji w sprawach indywidualnych. Zarzuty te z zasady sprowadzałyby się do polemiki z ustaleniami sądu co do stanu faktycznego, co do którego najlepszą wiedzę ma sam skarżący – a nie z oceną prawną. Co też bardzo istotne, w przeciwieństwie do sądu, Rzecznik nie ma żadnych instrumentów, by weryfikować sytuację finansową osoby, która się do niego zgłasza – zauważa M. Świętczak. Zwraca uwagę, że w tego rodzaju sprawach Rzecznik Praw Obywatelskich koncentruje się raczej na działaniach generalnych, systemowych. Zakres zwolnień od kosztów bezpośrednio wpływa bowiem na efektywność konstytucyjnego prawa do sądu (tj. na sam dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz tzw. sprawiedliwość proceduralną).

Sankcje za nieprawdziwe informacje

Strona, która domaga się zwolnienia z kosztów sądowych powinna przedstawić informacje prawdziwe. Nie może też zatajać informacji dotyczących jej sytuacji finansowej, np. uzyskiwanych darowizn.

- Należy pamiętać, że w razie świadomego podania nieprawdziwych danych w oświadczeniu majątkowym sąd cofa zwolnienie od kosztów sądowych oraz skazuje stronę na grzywnę w wysokości do 1.000 zł. Ponadto taki nieuczciwy wnioskodawca będzie zmuszony uiścić wszystkie opłaty i wydatki – przypomina mec. Łukasz Strzelecki.