Alimenty podstawowe, bez orzeczenia o winie, piecza współdzielona - pakiet rodzinny MS

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada reformę prawa rodzinnego, której celem będzie zwiększenie ochrony dzieci w sprawach rozwodowych. Jeden z projektów - dotyczący pieczy współdzielonej - jest już w opiniowaniu, gotowy jest też projekt wprowadzający alimenty podstawowe i alimentacyjny nakaz zapłaty, a prace w MS trwają nad trzecią regulacją - odchodzącą od orzeczenia o winie. Wzmocniona ma być też pozycja kuratora sądowego. Celem - jak mówił minister sprawiedliwości Waldemar Żurek - jest to, by prawo skupiło się na dziecku, a nie jedynie na sporze dorosłych.

Jeśli chodzi o alimenty podstawowe - wcześniej natychmiastowe - to podejść do nich było już wiele; w listopadzie 2024 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Rodzinnego zaopiniowała projekt dotyczący alimentów natychmiastowych, który miał być skierowany do dalszych prac legislacyjnych. Z informacji, które wówczas płynęły z MS, wynikało, że w zakresie wysokości alimentów natychmiastowych rozważane były różne warianty oparte na kwocie bazowej, w tym powiązanie ich z płacą minimalną. W międzyczasie resort zaproponował tablice alimentacyjne, ale te spotkały się z ostrą krytyką. Z kolei jeśli chodzi o eliminację orzekania o winie w sprawach o rozwód lub separację, to ten projekt Komisja Kodyfikacyjna Prawa Rodzinnego przygotowała niemal rok temu. Zmienione miały być też zasady alimentacji po rozwodzie – w ten sposób, by nacisk kładziony był na zasady współżycia społecznego. Wiosną br. MS skierowało do opiniowania projekt regulujący pieczę współdzieloną nad dzieckiem. Nowelizacja, choć wyczekiwana przez sędziów, budzi wątpliwości pełnomocników. Chodzi m.in. o kwestię zabezpieczenia dziecka przed przemocą domową, co wynika z Konwencji Stambulskiej. Podnoszona jest też potrzeba uregulowania kwestii alimentów.

Czytaj: MS chce wprowadzić alimentacyjny nakaz zapłaty>>

Cel reformy?

W środę minister Żurek podkreślał, że dziecko w obliczu rozstania rodziców niemal zawsze staje się najbardziej bezbronną stroną rodzinnego kryzysu, a dotychczasowy model, zdominowany nierzadko przez walkę o dziecko, wykazanie winy, odciągał uwagę od tego, co najważniejsze, od minimalizowania stresu najmłodszych członków rodziny, którzy potrzebują realnego wsparcia, rozwiązań ułatwiających współpracę rodziców oraz państwa, które potrafi ich skutecznie ochronić.

Rodzice mogą się rozstać. Dziecko nie może stracić rodzica. Nasza reforma jest po stronie dziecka i stabilności polskiej rodziny. Budujemy nowoczesne i skuteczne państwo, które chroni najmłodszych przed skutkami konfliktów dorosłych - mówił minister, dodając, że obecnie system często wydłuża i zaostrza spór: rozwody trwają latami, a kwestie winy stają się osią konfliktu, który utrudnia porozumienie w sprawach dotyczących dzieci. 

- Reforma to zmienia. Państwo przestanie być jedynie arbitrem w sporze dorosłych, a skupi się na ochronie małoletnich i stabilizacji ich sytuacji - podsumował.

Po pierwsze piecza współdzielona

MS uważa, że to kluczowa zmiana, która porządkuje stan prawny i odpowiada współczesnym realiom. W 2023 r. - jak informuje - już ponad 76 proc. spraw rozwodowych kończyło się pozostawieniem władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom.

Z projektu, który jest na RCL, wynika, że piecza współdzielona stanowiłaby jedną z form wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem przez oboje rodziców. Pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom będzie warunkiem koniecznym jej orzeczenia, z drugiej strony - jak wskazano w uzasadnieniu - nie oznacza to, że wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej automatycznie będzie wiązało się ze sprawowaniem pieczy współdzielonej. Jej warunkiem nie będzie też przedstawienie przez małżonków w sprawie o rozwód (lub separację) porozumienia rodzicielskiego, ale sąd - jak wskazuje MS - będzie przy tym zobowiązany uwzględnić porozumienie małżonków w przedmiocie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, wysokości ponoszonych przez każdego z małżonków kosztów utrzymania i wychowania dziecka oraz utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia. Projekt reguluje kryteria przyznania pieczy współdzielonej. Przy czym, jak uzasadniono, w podejmowaniu decyzji dotyczącej pieczy współdzielonej najważniejszy powinien być „dobrostan dziecka". Wskazano również, że pojęcie „dobra dziecka" odnosi się do zapewnienia mu warunków egzystencji materialnej i rozwoju osobistego. - Przy wyborze modelu wykonywania władzy rodzicielskiej przez rodziców żyjących w rozłączeniu wymaga się od sądu szerokiej analizy stanu faktycznego w różnych aspektach, przy tym sąd, dokonując oceny postulowanego rozstrzygnięcia z punktu widzenia dobra dziecka, nie porównuje hipotetycznych skutków wdrożenia modelu pieczy współdzielonej ze stanem pełnej rodziny, ale z możliwym stanem faktycznym, w którym wykonywanie władzy rodzicielskiej zostanie powierzone jednemu z rodziców - wskazano.

Czytaj: Raz u mamy, raz u taty - to nie zawsze w interesie dziecka>>

Co się znalazło wśród kryteriów? Zdanie dziecka, wiek i jego stan zdrowia, zdolność rodziców do komunikacji i współpracy w sprawach dotyczących dziecka, odległość pomiędzy miejscami pobytu rodziców (w OSR wskazano, że przy pieczy współdzielonej preferowane jest, aby rodzice mieli miejsce pobytu w tej samej lub pobliskiej miejscowości, tak aby dziecko nie musiało pokonywać znacznych odległości między rodzicami zbyt często, a także z uwagi na konieczność uczęszczania dziecka do jednej i tej samej szkoły, przedszkola czy żłobka), dotychczasowy podział obowiązków rodzicielskich.

Zmiana ma objąć również art. 96 par. 1 k.r.o. W zdaniu drugim ma zostać dodane, że rodzice, wychowując dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską, są zobowiązani troszczyć się o jego fizyczny i duchowy rozwój, zapewnić mu – tu nastąpiła zmiana – bezpieczeństwo i przygotować je należycie do pracy odpowiednio do jego uzdolnień. Z uzasadnienia wynika, że właśnie dopisek w tym artykule dotyczy „obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa". - Konkludując, naruszenie przez rodzica obowiązku zapewnienia dziecku bezpieczeństwa z art. 96 par. 1 k.r.o. wyklucza ustanowienie pieczy współdzielonej, ma chronić przed przemocą domową.

 Dziecko, które jest świadkiem przemocy stosowanej przez jednego z rodziców w stosunku do drugiego rodzica, jest także osobą doznającą przemocy w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Także zatem w sytuacji niewłaściwych postaw rodziców (aktywne angażowanie dziecka w konflikt) piecza współdzielona nie jest właściwym rozwiązaniem - wskazano w uzasadnieniu.

Alimenty podstawowe w siedem dni

Kolejnym filarem ma być wprowadzenie alimentów podstawowych oraz możliwości elektronicznego postępowania w tych sprawach. To - jak informuje MS - ma być „maksymalnie uproszczona procedura", która będzie pozwalać szybko uzyskać wsparcie finansowe dla dziecka w sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny nie został wcześniej ustalony uprzednim wyrokiem sądu, ugodą ani aktem notarialnym.

MS chce, by pozew mógł być wnoszony za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Cały proces byłby cyfrowy, co eliminowałoby konieczność osobistego stawiania się w sądzie czy wysyłania dokumentów pocztą. Pozew będzie można złożyć również w wersji drukowanej. Do pozwu trzeba będzie dołączyć jedynie oświadczenia (składane pod rygorem odpowiedzialności karnej) potwierdzające, że drugi rodzic nie łoży na utrzymanie dziecka. System ma być zintegrowany z rejestrami publicznymi (np. PESEL), dzięki czemu sam będzie weryfikować więzy pokrewieństwa i nie będzie potrzeby dołączania odpisów aktów urodzenia.

Dodatkowo to referendarz zamiast sędziego będzie mógł wydać alimentacyjny nakaz zapłaty, do 7 dni od dnia wniesienia kompletnego i prawidłowego pozwu. Ma być on natychmiast wykonalny, a jeśli zobowiązany rodzic będzie unikał płacenia, sprawa będzie mogła być skierowana do egzekucji komorniczej.

Pozwany rodzic będzie miał prawo wnieść sprzeciw w ciągu 14 dni od doręczenia nakazu. Jeśli to zrobi, nakaz straci moc w całości, a sprawa zostanie przekazana do rozpoznania sądowi w zwykłym trybie. Przy czym sąd, aby zapewnić ciągłość finansową, automatycznie wydaje postanowienie o zabezpieczeniu alimentów na czas trwania procesu.

Alimenty podstawowe mają być połączone z płacą minimalną w ten sposób, że kwota alimentów podstawowych będzie stanowić określony procent minimalnego wynagrodzenia (zależny od liczby dzieci). Będzie ona co roku (od 1 marca) automatycznie aktualizowana wraz ze wzrostem płacy minimalnej – bez konieczności składania nowych wniosków.

Będzie też możliwość zmiany kwoty. Jeśli potrzeby dziecka wzrosną lub zmieni się sytuacja finansowa rodziców, każda ze stron będzie mogła w postępowaniu sądowym żądać zmiany wysokości świadczeń na zasadach ogólnych.

Postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

MS zapowiada też uporządkowanie i ujednolicenie prawa w zakresie postępowań wykonawczych i opiekuńczych oraz szybką reakcję w sytuacjach kryzysowych.

- Wzmocniona ma być rola kuratora sądowego. Stanie się on organem postępowania wykonawczego - zapowiada MS.

Wprowadzone mają również zostać szczegółowe uregulowania uprawnień i obowiązków zawodowego kuratora sądowego, nadając im rangę ustawową, rozszerzając je i doregulowując to, co dotychczas nie było uregulowane. Zmiana ta była od lat postulowana przez środowisko kuratorów sądowych. 

 Kurator sądowy w nowym systemie będzie miał rozszerzone uprawnienia: będzie mógł rozmawiać z dzieckiem bez obecności rodziców czy opiekunów, przeglądać dokumentację wrażliwą, korzystać z Krajowego Rejestru Karnego oraz żądać informacji od instytucji, aby lepiej chronić dziecko i realizować orzeczenia sądowe. Zależy nam, aby orzeczenia nie były tylko papierem, lecz rzeczywistością dla dziecka - podkreślił Mateusz Korzeniowski, kurator, zastępca dyrektora Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich.

Koniec z orzekaniem o winie przy rozwodzie

Eliminacja orzekania o winie rozkładu pożycia w postępowaniach odrębnych o rozwód i separację nastąpi - jak proponowała Komisja Kodyfikacyjna - przez uchylenie art. 57 k.r.o. Do przepisu tego wprost odsyła regulujący separację art. 613 par. 1 k.r.o., w którego treści odesłanie to zostanie usunięte. – Artykuł 57 k.r.o., nakazując orzekanie o winie rozkładu pożycia, ustanawia szczególną sankcję rodzinnoprawną (w szerokim – społecznym ujęciu) za naruszenie praw i obowiązków małżeńskich, które doprowadziło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Prawo rodzinne nie ma jednak charakteru penalnego i nie musi przewidywać sankcji za naruszenie określonych w nim powinności, które określają właściwy sposób postępowania osób pełnoletnich (autonomicznych) we wzajemnych relacjach. Zarazem rezygnacja z orzekania o winie rozkładu pożycia nie spowoduje, że wzajemne prawa i obowiązki małżonków pozbawione zostaną znaczenia normatywnego. Ich naruszenie nadal będzie miało wpływ m.in. na istnienie, zakres i czas trwania obowiązku alimentacyjnego po rozwodzie i separacji – zapewniali projektodawcy.

Czytaj: Wina w rozwodzie przechodzi do lamusa – jest projekt>>

Ustawa ma również przewidywać uchylenie art. 56 par. 3 k.r.o., który co do zasady wyłącza możliwość orzeczenia rozwodu, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia. Jednocześnie projekt wprowadza nowe zasady alimentacji po rozwodzie, oparte nie na winie, lecz na rzeczywistej sytuacji ekonomicznej stron, ich możliwościach zarobkowych i majątkowych oraz podziale ról w trakcie małżeństwa. Co do zasady obowiązek alimentacyjny po rozwodzie będzie ustalany na czas określony, nie dłuższy niż pięć lat. W wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd będzie mógł ten okres przedłużyć.