Będzie abolicja i amnestia dla ochotników walczących w Ukrainie

Ochotnicy z Polski, walczący po stronie Ukrainy, doczekają się abolicji i amnestii. Prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę, która „przebaczy i puści w niepamięć” naruszenie polskich przepisów. Obywatele Polski walczący bez zgody właściwego polskiego organu wojskowego w Siłach Zbrojnych Ukrainy będą musieli wypełnić jednak szereg obowiązków informacyjnych wobec Ministerstwa Obrony Narodowej.

Ustawa to inicjatywa grupy posłów Koalicji Obywatelskiej wniesiona do laski marszałkowskiej pod koniec 2024 roku. Uzasadnili, że agresja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, pchnęła wielu obywateli polskich  do czynnego wsparcia obrony Ukrainy przez wstąpienie do ukraińskiej armii, z reguły bez dopełnienia wymaganych polskim prawem formalności. Obowiązujące obecne przepisy zezwalają na służbę polskich obywateli w siłach zbrojnych innych państw tylko za zgodą szefa Ministerstwa Obrony Narodowej (MON), co - jak wskazywali autorzy projektu - każdorazowo wymaga długotrwałej procedury. Wstąpienie do służby w obcym wojsku bez zgody jest przestępstwem zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Inicjatorzy zmian w prawie zaznaczyli jednocześnie, że regulacja nie ma zachęcać polskich obywateli do udziału w walce Ukrainy z rosyjską agresją, lecz jedynie spowodować, że wobec tych obywateli nie będą prowadzone postępowania karne.

Proces legislacyjny trwał wiele miesięcy. Ostatecznie ustawa o niekaraniu obywateli Rzeczpospolitej Polskiej biorących udział po stronie Ukrainy w konflikcie zbrojnym wywołanym agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę uchwalona została 13 marca 2026 r.  

Jakie zmiany przynosi ustawa?

Ustawa zawiera dwa uregulowania odnoszące się do służby w legalnych Siłach Zbrojnych Ukrainy:

1. odstąpienie od karania za popełnione przestępstwa i wykroczenia w zakresie uchylania się od niektórych powinności wynikających z obowiązku obrony Ojczyzny oraz za podjęcie obowiązków wojskowych w siłach zbrojnych Ukrainy;
2. wprowadzenie obowiązku poinformowania polskiego ministra obrony narodowej o terminie i miejscu przyjęcia oraz zakończenia obowiązków wojskowych w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Dodatkowo wprowadza obowiązek udzielenia szczegółowych informacji o charakterze wykonywanych tam obowiązków.

Ustawa obejmie abolicją działania podejmowane od 6 kwietnia 2014 (rozpoczęcie aneksji Krymu przez wojska Federacji Rosyjskiej) do dnia wejścia w życie ustawy - 3 miesiące od dnia ogłoszenia. Zgodnie z uchwalonymi przepisami państwo polskie "przebaczy i puści w niepamięć", czyli nie będzie wszczynać, a wszczęte postępowania karne umorzy za następujące czyny:

• przyjęcie bez zgody właściwego organu służby w ukraińskich siłach zbrojnych (art. 141 par. 1 kodeksu karnego);
• prowadzenie zaciągu obywateli polskich lub przebywających w Polsce cudzoziemców do służby wojskowej w Siłach Zbrojnych Ukrainy (art. 142 par. 1 kodeksu karnego).

A także związane z niedopełnieniem - w okresie od 23 kwietnia 2022 r. (czyli trwania pełnoskalowej agresji na Ukrainę) do dnia wejścia w życie ustawy - obowiązków o których mowa w ustawie o obronie Ojczyzny:

• niestawienie się do kwalifikacji wojskowej w Polsce (art. 681 ustawy o obronie Ojczyzny),
• niezgłoszenie się lub uporczywe uchylanie się od odbycia ćwiczeń szkoleń wojskowych oraz samowolnego opuszczenia miejsca przebywania w czasie obywania służby (art. 682 ust 1 i 2 pkt 2 uoO),
• uchylenie się od świadczenia osobistego i rzeczowego (art. 683 ust. 1 pkt 1 uoO),
• uchylenie się od szkolenia wojskowego (art. 686 uoO).

Nie tylko abolicja, ale i amnestia 

W art. 3 ust. 1 ustawy uregulowano kwestie amnestii. Przepis ten stanowi, że orzeczone prawomocnie za czyny, o których mowa w art. 1, kary, środki karne, środki związane z poddaniem sprawcy próbie, przepadki lub środki zabezpieczające niewykonane w całości lub w części nie podlegają wykonaniu; nie podlegają również wykonaniu orzeczone prawomocnie nieuiszczone w całości lub w części koszty postępowania. Skazania i ukarania za te czyny ulegają zatarciu z mocy prawa, a wpis o skazaniu, ukaraniu i warunkowym umorzeniu postępowania o te czyny usuwa się z Krajowego Rejestru Karnego.

Przepisy precyzują, że abolicja ma dotyczyć tylko Sił Zbrojnych Ukrainy rozumianych jako „wojsko lub inne formacje wojskowe podlegające władzom Ukrainy uznawanym przez Rzeczpospolitą Polską za prawowite”. Do nich należy m.in. Międzynarodowy Legion Obrony Terytorialnej Ukrainy. Regulacja nie obejmie więc służby w różnego rodzaju organizacjach paramilitarnych, często o niewiadomej afiliacji.

Do kogo kierować oświadczenie i w jakim terminie?   

Celem ustawy jest także uzyskanie wiedzy o zdobytych przez obywateli polskich umiejętnościach i doświadczeniu bojowym. W związku z tym na osoby, które przyjęły obowiązki wojskowe w Siłach Zbrojnych Ukrainy, ustawa nałożyła obowiązek informacyjny.  Będą one zobowiązane do pisemnego zawiadomienia ministra obrony narodowej– pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń – o terminie i miejscu rozpoczęcia i zakończenia służby w siłach zbrojnych Ukrainy. Ochotnik na spełnienie tego obowiązku będzie miał 6 miesięcy od powrotu do kraju. MON takie oświadczenie (niejawne) przekaże niezwłocznie właściwemu miejscowo szefowi wojskowego centrum rekrutacji, a także właściwej jednostce organizacyjnej prokuratury oraz szefom służb specjalnych (ABW, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Wywiadu Wojskowego). Mogą oni wezwać osobę, która złożyła oświadczenie, do przekazania szczegółowych informacji o charakterze pełnionych obowiązków wojskowych w Siłach Zbrojnych Ukrainy i przebiegu ich wykonywania. 

Zdaniem rządu, pozyskane w ten sposób informacje będą przydatne do przeciwdziałaniu zagranicznej aktywności wywiadowczej, działaniom terrorystycznym, sabotażowym czy dywersyjnym. 

Czytaj też w LEX: Wyzwania samorządowe w zakresie tworzenia i utrzymania zasobów ochrony ludności >

Ustawa zastrzega, że nie złożenie oświadczenia, lub złożenie niepełnego oświadczenia zagrożone jest karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2

Czytaj też w LEX: 

Zadania JST w ramach ochrony ludności i obrony cywilnej w 2025 r. - zestawienie kontrolne >

Mapa procesów i zadań ochrony ludności i obrony cywilnej >

Realizacja zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w samorządzie gminnym - część I >

Realizacja zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w samorządzie gminnym - część II >