Konflikt wokół Trybunału Konstytucyjnego szkodzi podatnikom
Wszystkie wyroki Trybunału Konstytucyjnego, korzystne dla obywateli, nie zostały opublikowane. Stwierdzały one niekonstytucyjność przepisów ograniczających prawa obywateli, np. wyrok dotyczący osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę, wyrok dotyczący opiekunów osób z niepełnosprawnościami uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego oraz ofiar tzw. ulgi meldunkowej. Eksperci podkreślają, że skutki konfliktu wokół Trybunału ponoszą obywatele, a ulga meldunkowa to jedna z najciemniejszych kart w najnowszej historii polskiego systemu podatkowego.
Konflikt wokół Trybunału Konstytucyjnego odbierany jest jako spór polityczny. I taki zapewne jest. Padają często stwierdzenia, co mnie obchodzi jakiś tam upolityczniony Trybunał. Wątki polityczne zostawmy zatem na boku, ale zwróćmy w tych okolicznościach uwagę na to, jak bardzo ważny jest Trybunał Konstytucyjny i co on daje obywatelowi. Przykładem niech będzie problem tzw. ulgi meldunkowej. Przepisy dotyczące tej ulgi, niejasne i błędnie interpretowane przez organy skarbowe, doprowadziły do sytuacji, w której prawie 20 tys. podatników zostało poszkodowanych finansowo. Organy skarbowe domagały się od nich podatku, mimo że uważali oni, iż mają prawo skorzystać z ulgi. Często chodziło o bardzo wysokie kwoty, a problemy dotknęły także ludzi starszych, którzy, aby spłacić zobowiązania podatkowe musieli brać kredyty, niektórzy spłacają je do dzisiaj. Fiskus uzależniał zwolnienie z podatku dochodowego od osób fizycznych w ramach tzw. ulgi meldunkowej od złożenia oświadczenia o zameldowaniu, co nie wynikało wprost z przepisów.
I właśnie tym poszkodowanym podatnikom próbował pomóc Trybunał Konstytucyjny, uznając przepis, na mocy której fiskus żądał od nich podatku za niekonstytucyjny. 9 lipca 2025 r., Trybunał wydał korzystny dla podatników wyrok, w którym stwierdził, że przepisy o tzw. uldze meldunkowej były niezgodne z Konstytucją (SK 64/20). Konkretnie TK stwierdził, że art. 21 ust. 21 w związku z art. 21 ust. 1 pkt 126 lit. c ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2008 r., w związku z art. 8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (…), w zakresie, w jakim uzależnia skorzystanie przez podatnika ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób fizycznych od złożenia oświadczenia o zameldowaniu, jest niezgodny z Konstytucją.
Fiskus odmawia wznawiania postępowań
Po tym wyroku Trybunału Konstytucyjnego wszyscy poszkodowani podatnicy powinni odzyskać swoje pieniądze, nienależnie pobrane przez organy skarbowe.
Konflikt wokół Trybunału spowodował jednak, że nie odzyskali ich do dzisiaj. Fiskus odmawia poszkodowanym obywatelom wznawiania postępowań podatkowych, powołując się na nieopublikowanie przez rząd wyroku Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw.
Sprawy trafiające do sądów administracyjnych kończyły się niepomyślnie dla podatników, ofiar ulgi meldunkowej. W większości wojewódzkie sądy administracyjne (z wyjątkami) oraz Naczelny Sąd Administracyjny twierdzą, że wyrok TK nie został opublikowany przez rząd w Dzienniku Ustaw, a więc nie wszedł w życie i nie może stanowić podstawy do wznowienia postępowań.
Przypomnijmy, w postanowieniach z 8 czerwca 2026 r., NSA odrzucił hurtem osiem skarg o wznowienie postępowania sądowego, wniesionych w związku ze wskazanym wyrokiem TK z 9 lipca 2025 r. za niekonstytucyjny.
Interwencja prezesa Trybunału w NSA
Po odrzuceniu tych skarg przez Naczelny Sąd Administracyjny, do prezesa tego sądu skierował pismo Prezes Trybunału Konstytucyjnego. Podkreślił, że stanowisko NSA pozostaje w sprzeczności z praktyką TK. Przytoczył wiele wyroków na potwierdzenie swojej argumentacji. Wskazał, że w wyroku z 23 września 2025 r., sygn. P 3/25, Trybunał orzekł bowiem, że art. 21 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych rozumiany w ten sposób, że wystąpienie skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz zaistnienie obowiązku jego stosowania przez wszystkie organy władzy publicznej aktualizuje się dopiero z chwilą dokonania czynności technicznej polegającej na ogłoszeniu tego wyroku w Dzienniku Ustaw, jest niezgodny z Konstytucją. W sprawie o sygn. K 47/15 Trybunał stwierdził, że ostateczność i powszechna moc obowiązująca wyroków Trybunału wyklucza ich skuteczne zakwestionowanie przez inne organy państwa. Przeciwnie, są one zobowiązane do wykonania i respektowania wyroków Trybunału. Z kolei w wyroku z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16 TK, stwierdził, że już w momencie publicznego ogłoszenia wyroku Trybunału przepisy uznane za niezgodne z Konstytucją tracą przymiot domniemania konstytucyjności. Wszystkie organy państwa już od tego momentu mają obowiązek powstrzymania się od stosowania niekonstytucyjnych regulacji.
Zdaniem Prezesa TK, odrzucenie skarg o wznowienie postępowania sądowego jest szczególnie niebezpieczne dla systemu prawnego, ponieważ wyklucza realizację konstytucyjnych praw i wolności o charakterze majątkowym w zakresie zagwarantowanym wprost w wyroku TK. Jedyną przyczyną takiego stanu rzeczy okazuje się odmowa realizacji konstytucyjnego obowiązku ogłoszenia orzeczenia TK w Dzienniku Ustaw. Delikt organów władzy wykonawczej - Prezesa Rady Ministrów i Prezesa Rządowego Centrum Legislacji - przesądził zatem o zamknięciu przez NSA możliwości dochodzenia praw zagwarantowanych w Konstytucji, mimo że Trybunał wskazał odmienne zasady wykonywania jego orzeczeń przez sądy.
Bezskuteczna walka Rzecznika Praw Obywatelskich
Korespondencja między ważnymi instytucjami trwała w najlepsze, a ofiary tzw. ulgi meldunkowej nadal nie mogą dochodzić swoich praw, czyli zwrotu nienależnie pobranych podatków. Pisali do siebie w tej sprawie także Rzecznik Praw Obywatelskich i minister finansów.
Intensywne działania w tej sprawie Fundacji Praw Podatnika, Rzecznika Praw Obywatelskich nie przyniosły dotychczas oczekiwanych rezultatów.
Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek stwierdził, że niepublikowanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego to łamanie prawa.
RPO apelował do ministra finansów, podkreślając, że w praworządnym państwie obywatele, którzy byli adresatami niekonstytucyjnych regulacji prawnych, nie powinni ponosić negatywnych skutków kryzysu konstytucyjnego i sporów o moc prawną orzeczeń TK. Obowiązkiem władzy publicznej jest naprawienie skutków niekonstytucyjności. Dlatego RPO kilkukrotnie wystąpił w tej sprawie do ministra finansów i gospodarki Andrzeja Domańskiego. Niestety za każdym razem bezskutecznie.
Także podczas 62. posiedzenia Senatu, 8 lipca br., RPO przedstawiał sprawozdanie ze swojej działalności w 2025 r. wraz z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Podkreślał w nim, że problemem pozostaje trwający od lat głęboki kryzys w obszarze władzy sądowniczej, obejmujący Trybunał Konstytucyjny i sądy, w tym Sąd Najwyższy. Ten kryzys ma bezpośredni wpływ na ochronę praw człowieka. Ochrona tych praw jest pozbawiona skutecznej gwarancji proceduralnej.
Korzystne wyroki TK nieopublikowane przez rząd
Do biura RPO wpływają wciąż skargi, w których obywatele podkreślali, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego w tym te, wydane w prawidłowym składzie i korzystne dla obywateli nie są publikowane w dziennikach urzędowych.
Trzeba podkreślić, że dotyczy to także wyroków stwierdzających m.in. niekonstytucyjność przepisów ograniczających prawa jednostek np. wyroku dotyczących osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę, nie tylko tzw. ofiar ulgi meldunkowej czy opiekunów osób z niepełnosprawnościami uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wszystkie te wyroki Trybunału Konstytucyjnego, korzystne dla obywateli, nie zostały opublikowane.
Podatnicy nie wiedzą, czy korzystny dla nich wyrok wywołał jakiekolwiek skutki. Pogłębia to chaos, podważa zaufanie do państwa i też z tego powodu skarga konstytucyjna, którą każdy zgodnie z art. 79 Konstytucji może złożyć do Trybunału Konstytucyjnego przestała być efektywnym środkiem ochrony praw człowieka.
Eksperci: Ulga meldunkowa – ciemna karta
- Ulga meldunkowa to jedna z najciemniejszych kart w najnowszej historii polskiego systemu podatkowego. W przypadku tej preferencji, państwo polskie zawiodło bowiem podatników aż trzykrotnie. Najpierw nadmiernie formalistyczny legislator zastawił pułapkę na podatników. Następnie, nękany politycznymi sporami Trybunał Konstytucyjny wydał rozstrzygnięcie dopiero 16 lat po likwidacji ulgi – uniemożliwiając zdecydowanej większości podatników zrekompensowanie poniesionej szkody ze względu na przedawnienie zobowiązań podatkowych. Z wyroku mogli potencjalnie skorzystać jedynie nieliczni podatnicy, u których doszło wcześniej do zawieszenia lub przerwania biegu przedawnienia. Wreszcie jednak nawet ci nieliczni, ze względu na brak publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw wciąż napotykają poważne trudności w dochodzeniu swoich praw. Pozostali mogą liczyć na cud w postaci uchwalenia ustawy odszkodowawczej – Ministerstwo Finansów nie kwapi się jednak do podjęcia inicjatywy w tym zakresie – podkreśla Maciej Jankowski, doradca podatkowy z kancelarii Paczuski Taudul.
Jego zdaniem, przypadek ulgi meldunkowej skupia jak w soczewce mankamenty polskiego systemu prawnego – niestaranną, często pospieszną legislację podatkową, opieszałość wymiaru sprawiedliwości oraz dezintegracja kluczowych instytucji w ferworze sporu politycznego.
- Niestety – jak głosi nieco wyświechtany bon mot – historia uczy nas, że historia bardzo często niczego nas nie uczy - stwierdza Maciej Jankowski.
Podatnicy ofiarami formalizmu państwa
- Moim zdaniem sprawa ulgi meldunkowej jest rażącym przykładem sytuacji, w której podatnicy po raz kolejny ponoszą konsekwencje nadmiernego formalizmu państwa. Początkowo osoby, które spełniały warunek co najmniej 12-miesięcznego zameldowania, były pozbawiane prawa do zwolnienia podatkowego tylko dlatego, że nie złożyły dodatkowego oświadczenia. Obecnie brak publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego stanowi kolejną przeszkodę dla podatników, którzy mogliby jeszcze dochodzić swoich praw. W odniesieniu do ulgi meldunkowej szczególnie bulwersuje mnie fakt, że podatnicy, którzy znajdowali się w podobnej sytuacji, ponieśli zupełnie różne konsekwencje podatkowe – podkreśla Agnieszka Fijałkowska-Wocial, doradca podatkowy w Kancelarii LTCA. Wskazuje ona, że część podatników zdecydowała się na wieloletnią walkę z fiskusem.
- Osoby, które miały środki na profesjonalną pomoc prawną, czas i determinację do prowadzenia wieloletnich sporów sądowych, miały możliwość dochodzenia swoich praw również przed NSA. Niektórzy uzyskali korzystne rozstrzygnięcia. Sądy w części spraw przyjmowały bowiem, że samo niezłożenie oświadczenia nie powinno pozbawiać podatnika ulgi, jeżeli spełniony został warunek zameldowania. Inni podatnicy, którzy nie mieli możliwości prowadzenia wieloletnich sporów z organami, płacili podatek, często również z odsetkami. Trudno przecież oczekiwać, że każdy obywatel będzie dysponował środkami na kilkuletni spór z administracją skarbową, zwłaszcza gdy jego wynik pozostaje niepewny – podkreśla Agnieszka Fijałkowska-Wocial.
Dodaje, że po latach, w wyroku z 9 lipca 2025 r. (SK 64/20), Trybunał Konstytucyjny zakwestionował konstytucyjność wymogu złożenia oświadczenia, w zakresie objętym sentencją wyroku.
- Mogłoby się wydawać, że otwiera to drogę do naprawienia wieloletniej niesprawiedliwości. Tymczasem organy podatkowe odmawiają wznowienia zakończonych postępowań, uznając wnioski o wznowienie za przedwczesne z uwagi na brak publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw. Co więcej, również w orzecznictwie sądów administracyjnych pojawiły się rozbieżności dotyczące możliwości wznowienia postępowania mimo braku publikacji wyroku TK. Oznacza to dla podatników kolejne spory, koszty i niepewność co do ich wyniku – podkreśla Agnieszka Fijałkowska-Wocial. Nawet gdyby wznowienie okazało się dopuszczalne, nie oznacza to jej zdaniem, automatycznie uchylenia wcześniejszych decyzji i zwrotu zapłaconego podatku.
- Wyrok nie otwiera również automatycznie skutecznej drogi do odzyskania podatku w postępowaniach nadpłatowych. W wielu sprawach terminy przedawnienia upłynęły bowiem jeszcze przed wydaniem wyroku TK. Podatnicy przez lata oczekiwali na rozstrzygnięcie Trybunału, a gdy je otrzymali, okazało się, że upływ czasu może uniemożliwiać uchylenie wcześniejszych decyzji i odzyskanie podatku – komentuje Agnieszka Fijałkowska-Wocial.
Wskazuje, że sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że Ministerstwo Finansów nie przewiduje wprowadzenia szczególnych rozwiązań dla podatników poszkodowanych wskutek regulacji dotyczących ulgi meldunkowej.
- Moim zdaniem trudno zaakceptować sytuację, w której podatnicy przez lata ponoszą finansowe konsekwencje wadliwych przepisów, a następnie, mimo korzystnego dla nich rozstrzygnięcia Trybunału, nadal nie mają zapewnionej skutecznej możliwości odzyskania nadpłaconych podatków – ocenia Agnieszka Fijałkowska-Wocial.
