Fundacja rodzinna: uszczelnienie tak, zmiana modelu nie
Projekt Ministerstwa Finansów, dotyczący opodatkowania fundacji rodzinnych, wpisuje się w oczekiwanie uszczelnienia przepisów. Problem nie polega więc na samej reakcji na nadużycia, lecz na sposobie jej przeprowadzenia. Resort finansów przedstawia odrębny pakiet podatkowy w czasie, gdy Ministerstwo Rozwoju i Technologii nadal prowadzi ustawowy, kompleksowy przegląd funkcjonowania tej instytucji - piszą Piotr Aleksiejuk, radca prawny i Katarzyna Wojarska - Aleksiejuk, adwokat z kancelarii Wojarska Aleksiejuk & Wspólnicy.
To rozdzielenie procesów jest zasadnicze. Przegląd przewidziany w art. 143 ustawy ma obejmować nie tylko podatki, ale także kwestie prywatnoprawne, korporacyjne, rejestrowe, sukcesyjne i rodzinne. Dopiero z takiej diagnozy powinien wynikać jeden spójny projekt zmian.
Tymczasem propozycje podatkowe mogą w praktyce przesądzić przyszły model fundacji rodzinnej jeszcze przed zakończeniem przeglądu. Powtarza to problem znany z poprzedniej próby nowelizacji, zakończonej wetem Prezydenta w 2025 r., gdzie jednym z zarzutów była właśnie przedwczesność działań wobec niezakończonej oceny ustawowej.
Fundacja rodzinna nie jest wyłącznie konstrukcją podatkową. Powstała jako narzędzie sukcesji dla firm rodzinnych, a więc jako instytucja długoterminowa. Jej zmiana powinna łączyć perspektywę fiskalną z potrzebą stabilności, ochrony majątku rodzinnego i przewidywalności decyzji podejmowanych przez fundatorów.
Skala zjawiska pokazuje, że nie jest to temat marginalny. Według danych na koniec lipca 2026 r. do rejestru wpisano 3 799 fundacji rodzinnych, złożono 7 980 wniosków o rejestrację, a 3 854 nadal oczekiwały na rozpoznanie. Średni czas rozpoznania wynosił około 14 miesięcy. Tak duże zainteresowanie wymaga reguł stabilnych, a nie zmienianych równolegle w dwóch nieskoordynowanych procesach.
Co w projekcie zasługuje na poparcie
Część zmian można ocenić pozytywnie. Dotyczy to zwłaszcza rozszerzenia zwolnienia podatkowego na zstępnych rodzeństwa fundatora. W realiach firm rodzinnych wspólny biznes bywa tworzony albo dziedziczony przez rodzeństwo, a jedna fundacja dla wspólnego majątku jest rozwiązaniem naturalnym.
Zrozumiały jest także kierunek zmian dotyczących CFC, exit tax i struktur transparentnych podatkowo. Nie powinien powstawać model podwójnego braku opodatkowania. Uszczelnienie musi być jednak precyzyjne i powinno przewidywać bezpieczną przystań dla pasywnego lokowania i zarządzania majątkiem, jeżeli działalność ta odpowiada temu, co fundacja mogłaby wykonywać bezpośrednio.
Granice uszczelnienia: najem i lock-up bez paraliżowania zarządzania majątkiem
Najbardziej wrażliwy pozostaje obszar najmu, dzierżawy i podobnych umów. Oddzielenie najmu mieszkaniowego od działalności hotelarskiej jest co do zasady uzasadnione. Wątpliwości dotyczą jednak zakresu regulacji i ryzyka objęcia nią zwykłego najmu komercyjnego.
Wynajem biura, hali, magazynu, lokalu użytkowego czy powierzchni handlowej na rzecz niepowiązanego podmiotu jest typowym przykładem pasywnego zarządzania majątkiem. Działalność gospodarczą prowadzi najemca, a fundacja pozostaje właścicielem aktywa i odbiorcą czynszu.
Jeżeli intencją jest opodatkowanie najmu krótkoterminowego o charakterze hotelarskim, przepis powinien mówić właśnie o tym. Zakres opodatkowania nie może wynikać z nieostrego uzasadnienia ani z pojęć, które pozwolą objąć także neutralne, komercyjne zarządzanie majątkiem.
36-miesięczne ograniczenie zbywania mienia wniesionego do fundacji ma zrozumiały cel: przeciwdziałać sytuacjom, w których aktywo trafia do fundacji tuż przed zaplanowaną sprzedażą wyłącznie dla zmiany skutków podatkowych.
Nie można jednak identycznie traktować wszystkich aktywów. Akcje, obligacje, jednostki uczestnictwa i inne aktywa płynne wymagają bieżących decyzji zależnych od sytuacji emitenta, płynności, ryzyka, wezwań czy potrzeby dywersyfikacji portfela.
Mechaniczny zakaz neutralnego podatkowo zbycia przez trzy lata może wymuszać decyzje nieracjonalne ekonomicznie. Długoterminowość fundacji nie oznacza zamrożenia portfela. Bardziej proporcjonalne byłoby opodatkowanie szybkiej dystrybucji środków do fundatora lub beneficjentów, a nie samej zamiany jednego składnika majątku na inny.
Stawka podatku i przepisy przejściowe
Największe wątpliwości systemowe budzi podwyższenie stawki podatku z 15 do 19 proc. Nie jest to punktowa reakcja na nadużycie, lecz zmiana jednego z podstawowych parametrów modelu. Obejmie wszystkie fundacje, także te utworzone wyłącznie w celu sukcesji i ochrony firmy rodzinnej.
Problemem nie jest wyłącznie wysokość podatku, ale przewidywalność. Fundatorzy podejmowali decyzje o wniesieniu majątku do fundacji przy określonych warunkach. Zmiana tych warunków po kilku latach funkcjonowania ustawy osłabia zaufanie do instytucji.
Pozytywnie należy ocenić propozycję czasowego, neutralnego podatkowo wycofania części aktywów. To jednak tylko mechanizm łagodzący. Jeżeli projekt zmienia ekonomię funkcjonowania fundacji rodzinnych w szerszym zakresie, ochrona przejściowa również powinna być szersza i obejmować realne interesy w toku.
Najpierw diagnoza, potem nowelizacja
Nadużycia powinny spotkać się z reakcją państwa. Fundacje tworzone wyłącznie pod wcześniej przygotowaną transakcję sprzedaży, sztuczne obiegi środków czy prowadzenie działalności operacyjnej pod pozorem pasywnego zarządzania majątkiem nie powinny korzystać z preferencji.
Państwo powinno jednak opodatkować nadużycie, a nie sukcesję. Jeżeli problemem jest najem krótkoterminowy, regulacja powinna dotyczyć tego modelu. Jeżeli problemem jest szybka sprzedaż i wypłata środków, regulacja powinna obejmować dystrybucję, a nie każde zbycie. Jeżeli problemem są struktury transparentne, należy odróżnić obejście prawa od pasywnego zarządzania majątkiem.
Dlatego kluczowe jest zakończenie wspólnego przeglądu i przygotowanie jednego projektu uzgodnionego przez właściwe resorty. Inaczej regulacje podatkowe i ustrojowe mogą zacząć się rozmijać, a fundacja rodzinna stanie się instytucją formalnie dopuszczoną, lecz ekonomicznie nieprzewidywalną.
Fundacja rodzinna została zaprojektowana jako instrument na pokolenia. Wymaga stabilnych reguł, jasnych granic preferencji i legislacji prowadzonej w sposób spójny.
Autorzy: radca prawny Piotr Aleksiejuk i adwokat Katarzyna Wojarska - Aleksiejuk, kancelaria Wojarska Aleksiejuk & Wspólnicy
