Czas realizacji usług w umowie zlecenia a cechy stosunku pracy
Określenie czasu realizacji usług w umowie zlecenia nie może być podstawą uznania umowy za umowę o pracę, gdy strony po prostu ustaliły kiedy usługi mają być realizowane. Dopiero jeżeli zapisy umowne tworzą po stronie zlecającego uprawnienie do wiążącego wyznaczania czasu realizacji usług – narzucania tego zleceniobiorcy – występuje cecha stosunku pracy, która jednak sama w sobie nie zadecyduje jeszcze o zakwalifikowaniu umowy jako umowy o pracę. Może być to jednak jeden z istotnych elementów składających się na taką kwalifikację umowy.
Zmiany w kompetencjach Państwowej Inspekcji Pracy (przede wszystkim możliwość wydawania przez PIP decyzji stwierdzających istnienie stosunku pracy), jak również (mniej wstępujące w masowym odbiorze tych zmian) znaczące podwyższenie grzywien za naruszenie przepisów prawa pracy (w tym za zawieranie umowy cywilnoprawnej na warunkach umowy o pracę), w bardzo istotny sposób ożywiły dyskusję dotyczącą zapisów umowy cywilnoprawnej, które wskazują na istnienie stosunku pracy.
Czytaj również: PIP nie skorzysta z danych KAS i ZUS automatycznie>>
Czas w definicji stosunku pracy
Zgodnie z definicją stosunku pracy, przez nawiązanie tego stosunku pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zatrudnienie na tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.
Czytaj też w LEX: Kontrola PIP – jak sprawdzić umowy i ograniczyć ryzyko ich przekształcenia w umowy o pracę >
Czas występuje w tej definicji ale jako element kierownictwa pracodawcy – „w czasie wyznaczonym” (narzuconym, nakazanym, poleconym), a nie w czasie umówionym. Pracodawca w ramach stosunku pracy ma w zakresie czasu pracy ogromne możliwości (wprowadzanie i zmienianie systemów, okresów rozliczeniowych, rozkładów czasu pracy, nakazywanie pracy w godzinach nadliczbowych i dniach wolnych od pracy, zlecanie dyżurów itp.), których realizacji w istotny sposób wpływa na pracownika i dobywa się poza „treścią umowy o pracę” (np. zmiana systemu z podstawowego z pracą pon. - pt. 8.00-16.00 na równoważny z pracą według harmonogramów pon. - sob. w przedziałach godzinowych 5.000-22.00 nie wymaga żadnych uzgodnień z pracownikiem, o ile nie odniesiono się do dotychczasowej organizacji w zakresie czasu pracy w treści umowy o pracę). Czym innym jest zaś zapis umowy o pracę „Pracownik pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy”. Nikt tu niczego nikomu nie narzuca – dwie strony ustaliły wymiar czasu pracy.
Te uwagi musimy przenieść na płaszczyznę „umowa zlecenia – umowa o pracę”.
Czytaj też w LEX: Polecenie inspektora pracy – pierwszy krok w kierunku stwierdzenia stosunku pracy >
Uzgodnienie w umowie czasu realizacji usług
Zlecenie (typowe zlecenie oraz umowy o świadczenie usług, do których stosujemy przepisy o zleceniu) polegają na świadczeniu ustalonych w umowie usług - można powiedzieć, że na pracowaniu, robieniu czegoś itp. , czyli na wykonywaniu pewnych działań, które w oczywisty sposób realizowane będą w pewnej przestrzeni czasowej.
Specyfika zobowiązania tworzy całą paletę możliwości w zakresie skonkretyzowanego czasu realizacji usług - od całkowitej prawie dowolności (np. nadzór zdalny nad prawidłowością działania sieci, gdy zleceniobiorca ma za zadanie monitorowanie sieci i podejmowanie określonych działań w ustalonym czasie po wystąpieniu błędu/awarii), poprzez częściowe doprecyzowanie czasu (np. wykonanie usługi remontowej w sobotę i niedzielę, w których to dniach biuro nie działa i nie będzie to kolidowało z pracą w nim wykonywaną bez dookreślenia jedna godzin) do dokładnego ustalenia godzin (np. przeprowadzenie wewnętrznego szkolenia dla pracowników zleceniodawcy). W każdym z przypadków, w których czas realizacji usług ma znaczenie dla realizacji zobowiązania w pełni uzasadnione jest, a z punktu widzenia konieczności umownego dookreślenia zobowiązania wręcz niezbędne odniesienie się w umowie do czasu.
Czytaj też w LEX: Przekształcanie przez PIP umów cywilnoprawnych w umowę o pracę - konsekwencje dla pracodawcy - analiza >
W takich jednak przypadkach zapisy nie będą mogły zostać uznane za cechę stosunku pracy, gdyż nie stanowią o jednostronnym wyznaczaniu czasu ale są wyrazem uzgodnienia go przez dwie strony umowy.
Przykład: Trudno próbować przyjmować, że zapis umowy „Usługi określone w … umowy świadczone będą nie później niż do godz. 8.00 w dniach pon. - pt.”, gdy umowa dotyczy sprzątania biura działającego w tych dniach, które jest czynne dla klientów od 8.00. ma jakiekolwiek cechy stosunku pracy. Po pierwsze zapis nie daje żadnej „władzy kierowniczej” zleceniodawcy nad zleceniobiorcą, po drugie jest oczywistym i niezbędnym doregulowaniem dni (możliwość dostępu do pomieszczeń) oraz granicy czasowej (wyłączenie kolizji z pracą biura) realizacji usług.
Czytaj też w LEX: Środki odwoławcze od decyzji i postanowień związanych z przekształceniem umów cywilnoprawnych >
Może być oczywiście tak, że zapisy umowy dotyczące czasu świadczenia usług będą elementem składkowym pewnego obrazu zatrudnienia mającego przeważające cechy stosunku pracy. Będzie tak wtedy, gdy zapisy będą opierały wprost na normach czasu pracy, kształtowały rozkład czasu usług charakterystyczny dla (dosyć tradycyjnego) zatrudnienia pracowniczego, czas usług dokładnie pokrywający się z rozkładowym czasem pracy zatrudnionych pracowników . To jednak będą jedynie pewne drobne części składowe wchodzące w zakres cech stosunku pracy, które musiałyby być całościowo przeważające nad cechami cywilnoprawnymi. Ponadto w określonej sytuacji zapisy takie mogą być uzasadnione istotą zobowiązania.
Czytaj również: Już obowiązują przepisy umożliwiające PIP przekształcanie umów cywilnoprawnych w umowy o pracę>>
Jednostronne narzucanie czasu wykonywania usług
Czym innym są zapisy umowne dające zlecającemu jednostronną możliwość wyznaczania czasu świadczenia usług (np. „Zleceniobiorca będzie świadczyć usługi w dniach i godzinach wyznaczanych na okresy miesięczne przez Zleceniodawcę”). Takie zapisy kreują charakterystyczną cechę stosunku pracy – wykonywanie pracy w czasie wskazanym przez pracodawcę.
Przy czym sam tego rodzaju zapis nie będzie jeszcze świadczyć w każdym przypadku o faktycznym istnieniu stosunku pracy. Odnieść się należy bowiem do całości umowy, jak również do faktycznego sposobu jej wykonywania, oceniając cechy dominujące.
W każdym przypadku należy dokonać oceny indywidualnej. Zwróćmy bowiem na koniec uwagę na dwa orzeczenia Sądu Najwyższego:
- wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 2025 r. (sygn. akt I USKP 210/24): zawarcie umowy cywilnoprawnej o świadczenie usług w określonej strukturze organizacyjnej może zostać uznane za uzgodnienie między stronami form kierowania zlecającego, które są niezbędne dla realizacji kontraktu w sposób odpowiadający jego woli i potrzebom. Kierownictwo zlecającego jest zróżnicowane zależnie od rodzaju i właściwości czynności zleconych wykonawcy, jego woli oraz potrzeb. Wykonanie zleconych czynności w sposób odpowiadający potrzebom i woli zlecającego może wymagać ich konkretyzowania. Nie można jednak przyjmować, że praca zleceniobiorcy zawsze będzie odbywać się bez jakiegokolwiek kierownictwa. Kierownictwo zlecającego może też wyrażać się w planowaniu (w tym w planowaniu pakietu zadań oraz podzadań w ramach projektów realizowanych przez wykonawcę umowy cywilnoprawnej), koordynowaniu, nadzorze oraz kontroli. Stosowanie wymienionych wyżej czynności będzie zależeć od potrzeb zlecającego, jego wyboru czynności uznanych w danej sytuacji za właściwe dla kierowania pracą wykonawcy czynności. Kierownictwo zlecającego może odnosić się nie tylko do sposobu wykonywania zleconej czynności, ale także do czasu oraz miejsca wykonywania czynności;
- postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2024 r. (sygn.. akt II USK 95/23): Wymaganie zamawiającego co do dostosowania się wykonawcy do wyznaczenia miejsca i czasu tworzenia danego programu także nie może decydować o tym, czy członkowie zespołu producenckiego podlegają kierownictwu na zasadzie podporządkowania pracowniczego, gdyż specyfika tworzenia programu - audycji telewizyjnej - wymaga, aby zarówno twórcy, jak i obsługa techniczna były obecne w tym samym czasie w określonym miejscu. Dotyczy to zarówno tych, których udział w produkcji telewizyjnej ma charakter twórczy, jak również tych, których rolą jest wykonywanie zadań przy zachowaniu starannego działania.
Czytaj też w LEX:
Interpretacje indywidualne GIP — przewodnik dla pracodawców i działów HR >
Zabezpieczenie roszczeń w sprawach związanych z przekształceniem umów cywilnoprawnych >
