Niepełnosprawni mają duży kłopot z wizytą u dentysty
Rzadko kiedy tylko jedna bariera w gabinecie wyklucza osoby ze szczególnymi potrzebami z wizyty u stomatologa. Lepiej jest w miastach wojewódzkich, choć i tak wciąż osoby z niepełnosprawnościami mają problem, aby pójść do dentysty. W gabinetach mających kontrakt z NFZ, rzadko kiedy można skorzystać z leczenia w znieczuleniu ogólnym. W praktyce więc osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy autyzmem, nie mogą iść do dentysty w swojej miejscowości.
Prawo zapewnia minimalny standard równego dostępu do leczenia stomatologicznego. Obejmuje zarówno dostosowania medyczne (np. rodzaj znieczulenia i materiałów), jak i organizacyjne. Takie zapisy zawiera rozporządzenie z 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego (Dz. U. z 2025 r. poz. 615). Na tej podstawie dzieciom i młodzieży z niepełnosprawnościami do 16. roku życia oraz osobom w wieku 16-18 lat z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności przysługują:
- kompozytowe materiały światłoutwardzalne do wypełnień,
- prawo do leczenia w znieczuleniu ogólnym w ramach świadczeń gwarantowanych. Wyjątkiem jest pierwsza wizyta adaptacyjna dzieci do 6. roku życia.
Zobowiązanie, aby zapewnić dostępność podmiotów publicznych, a więc także gabinetów stomatologicznych mających kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ) zawiera ustawa z 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1411). Z kolei ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 450) podkreśla, że pomieszczenia i wyposażenie gabinetów trzeba dostosować do rodzaju udzielanych świadczeń. Muszą też być one zgodne z przepisami techniczno-budowlanymi i sanitarnymi. Oznacza to, że placówki stomatologiczne należy urządzić tak, aby zapewnić równy dostęp wszystkim pacjentom, w tym osobom z niepełnosprawnościami.
Czytaj też w LEX: Standardy dostępności budynków >
Brutalna rzeczywistość
Jednak prawo sobie, a rzeczywistość sobie. Przepisy określają minimalne wymagania wobec obsługi pacjentów ze szczególnymi potrzebami, ale nie regulują szczegółowo standardu obsługi, wyposażenia, komunikacji ani kwalifikacji personelu. W praktyce nie jest tak różowo, jak tego wymagają przepisy, a wręcz jest źle.
Analiza pokazuje, że bariery rzadko występują pojedynczo. Najczęściej nakładają się na siebie, tworząc efekt wykluczenia. Osoba może jednocześnie zmagać się z brakiem dostępności architektonicznej, nadmiernym obciążeniem bodźcami (np. hałasem lub światłem), trudnościami komunikacyjnymi i kosztami leczenia. W takich sytuacjach nawet pojedyncza negatywna interakcja może prowadzić do długotrwałej rezygnacji z korzystania z usług stomatologicznych – czytamy w raporcie Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) „Badanie dostępności gabinetów stomatologicznych i usług świadczonych na rzecz osób ze szczególnymi potrzebami, w tym z niepełnosprawnościami”.
A kluczem dostępności usług dentystycznych - jak wynika z raportu PFRON - jest nie tylko dostępność architektoniczna, ale właśnie komunikacja z pacjentem. A ta mocno szwankuje.
Najczęściej wskazywaną obawą w każdej z grup personelu są trudności w komunikacji z pacjentem. Analiza pokazuje również, że obawy związane z obsługą osób z niepełnosprawnościami są powszechne we wszystkich grupach personelu. Ich natężenie i charakter różnią się jednak w zależności od pełnionej roli – czytamy w raporcie PFRON.
Brak komunikacji i empatii
Drugą kluczową grupą obaw są trudności w radzeniu sobie z pacjentem w sytuacjach stresowych, takich jak panika czy dezorientacja. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną żalą się, że personel nie zawsze wie, jak zareagować i gdy potrzebują one więcej czasu przed wejściem do gabinetu, to się czują, jakby były kłopotem, a nie pacjentem. Dlatego postanawiają szukać innych miejsc leczenia. Z perspektywy samych osób z niepełnosprawnościami komfort w komunikacji już podczas umawiania się na wizytę ma ogromne znaczenie.
Czasem dzwonienie mi sprawia kłopot. Stresuję się takimi rozmowami telefonicznymi. Najgorzej jest tam, gdzie nikt nie ma w ogóle doświadczenia z osobami takimi jak ja. I te lepsze gabinety mają przystosowania i przeszkolony personel – mówią cytowane w raporcie osoby z niepełnosprawnością intelektualną.
Badania jakościowe wskazały, że brak rozwiązań informacyjno-komunikacyjnych i organizacyjnych bywa barierą decydującą o rezygnacji z wizyty już na samym początku. Nawet jeśli gabinet jest dostępny architektonicznie. Respondenci wskazywali, że nieprzewidywalność przebiegu wizyty, brak informacji o tym, czego się spodziewać, oraz konieczność każdorazowego dopytywania personelu, powodują stres i zniechęcenie już na etapie podejmowania decyzji o leczeniu. Dlatego wiele osób ze szczególnymi potrzebami trafia do dentysty dopiero na ekstrakcję zęba, często na drugim końcu Polski (pisaliśmy o tym w tekście Standard leczenia dentystycznego dla osób z niepełnosprawnościami).
Znieczulenie to marzenie
Dla osób ze szczególnymi potrzebami wizyta u dentysty jest ogromnym wyzwaniem samym w sobie. Jeśli dochodzą do tego bariery zewnętrzne, jest jeszcze gorzej. Tak mówią cytowani respondenci w raporcie.
Zdarzało się, że odwołałam wizytę, bo nie miałam transportu. Albo pojawił się taki duży stres, że bałam się, że nie dam rady wejść do gabinetu. Najbardziej (boję się – red.) głośnych dźwięków i takich sztywnych ludzi, którzy traktują mnie po prostu jakbym nie wiadomo kim była. Przeszkadzają mi dźwięki, dotyk. Dlatego często czekam, aż ból mnie zmusi do takiej wizyty - mówią różne osoby z niepełnosprawnością intelektualną.
Najtrudniejszym ograniczeniem, oprócz komunikacyjnych udogodnień, jest niemal całkowity brak możliwości leczenia w znieczuleniu ogólnym. Z raportu PFRON wynika, że 94,7 proc. badanych gabinetów stomatologicznych nie świadczy takich usług. Nieliczne gabinety stomatologiczne, które oferują leczenie w znieczuleniu ogólnym (19 gabinetów na 356 uczestniczących w badaniu) to placówki działające głównie w miastach powiatowych (9 placówek) i wojewódzkich (5 placówek). W większości (12 placówek) zatrudniają co najmniej dwóch stomatologów.
Postępowanie skargowe na podstawie ustaw dostępnościowych - zobacz szkolenie online w LEX >
Standardy dla gabinetów już gotowe
Windę lub platformę posiada niespełna co czwarty gabinet (24,7 proc.). Sprzęt ułatwiający transfer pacjenta, taki jak podnośnik czy deska transferowa, jest dostępny tylko w co dwudziestej placówce. Pokazuje to, że dostępność dla osób z większymi ograniczeniami ruchowymi pozostaje poważnym wyzwaniem. Pozytywnie wyróżnia się wysoki odsetek gabinetów z regulowanym fotelem dentystycznym (84,3 proc.), co zwiększa bezpieczeństwo i komfort leczenia. Jednak brak sprzętu wspierającego transfer sprawia, że w wielu przypadkach korzystanie z fotela nadal wymaga znacznej pomocy ze strony personelu lub opiekuna. Gabinety dentystyczne są też umiarkowanie otwarte na potrzeby osób z niepełnosprawnością wzroku – tylko do co trzeciego gabinetu osoby te wejdą z psem asystującym, choć takie uprawnienie zapewniają im przepisy. Chodzi o ustawę z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 913).
Badanie w ramach projektu „Dostępna stomatologia” wykonała firma ASM Research Solutions Strategy Sp. z o.o. W projekcie, współfinansowanym przez PFRON ze środków unijnych, gabinety stomatologiczne będą mogły starać się o środki na dostępność. Wraz z PFRON-em realizują go Polskie Towarzystwo Stomatologiczne i Fundacja AVALON.
Zakończyliśmy już prace nad opracowaniem Standardu Dostępności Gabinetów Stomatologicznych. Teraz intensywnie pracujemy nad przygotowaniem dokumentacji grantowej (regulamin naboru wniosków, kryteria oceny oraz niezbędne formularze i załączniki). Umożliwi ona gabinetom stomatologicznym ubieganie się o środki na dostosowanie swojej działalności do opracowanych wytycznych. Nabór wniosków jest zaplanowany na przełom II i III kwartału br. Gabinety będą mogły pilotażowo wdrażać standardy dostępności i sprawdzać ich funkcjonowania w praktyce – mówi Wioletta Kozłowska-Pęciak w imieniu Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego.
Sprawdź też w LEX: Czy lekarz stomatolog świadczący obok opieki medycznej usługi najmu lokali mieszkalnych utraci status podatnika zwolnionego podmiotowo? >
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
